
Qan azlığının gündəlik həyatda hiss edilən 8 əlaməti
Gün ərzində tez yorulursunuz, pilləkən çıxanda nəfəsiniz çatmır və ya əvvəl rahat gördüyünüz işlər indi sizə ağır gəlir? Bu dəyişikliklərin bir çox izahı ola bilər. Onlardan biri qan azlığı, yəni anemiyadır. Bu vəziyyət qanda hemoglobinin və ya sağlam qırmızı qan hüceyrələrinin səviyyəsi kifayət etmədikdə yaranır. Hemoglobin oksigeni ağciyərlərdən toxumalara daşıdığı üçün onun azalması gündəlik enerjiyə və fiziki dözümlülüyə təsir göstərə bilər.
Bəzən qan azlığı yavaş inkişaf edir və insan yorğunluğu iş rejimi, az yatmaq və ya stresslə əlaqələndirir. Yüngül hallarda heç bir şikayət olmaya da bilər. Aşağıdakı səkkiz əlamət diaqnoz qoymaq üçün deyil, bədəndəki dəyişiklikləri vaxtında görmək üçündür. Əlamətlər davam edərsə, onların səbəbini analiz və həkim müayinəsi ilə araşdırmaq lazımdır.
Qan azlığı nədir və niyə yaranır?
Anemiya ayrıca bir səbəbdən deyil, bir neçə fərqli mexanizmdən yarana bilər: orqanizm kifayət qədər qırmızı qan hüceyrəsi istehsal etmir, qan itkisi baş verir və ya bu hüceyrələr normadan tez parçalanır. Dəmir çatışmazlığı geniş yayılan səbəblərdən biridir, lakin hər qan azlığı dəmir çatışmazlığı demək deyil. Bu baxımdan qan azlığı müayinəsi şikayətlərin səbəbini aydınlaşdırmağa kömək edə bilər.
Uzun və güclü aybaşı qanaxmaları, mədə-bağırsaq sistemindən gizli qan itkisi, hamiləlikdə artan ehtiyac, qidada dəmirin az olması və sorulma pozğunluğu dəmir ehtiyatını azalda bilər. B12 və folat çatışmazlığı, böyrək xəstəlikləri, uzunmüddətli iltihabi vəziyyətlər və bəzi irsi qan xəstəlikləri də anemiyaya səbəb ola bilər. Hər səbəbin müalicəsi fərqli olduğuna görə düzgün diaqnoz vacibdir.
1. Davamlı yorğunluq və enerjisizlik
Yuxunuzu alsanız da, səhər yataqdan qalxmaq çətin gəlir? Qısa gəzintidən sonra dincəlmək istəyirsiniz? Qan azlığı zamanı toxumalara oksigen çatdırılması azaldığı üçün insan əvvəlki qədər enerjili olmaya bilər. Yorğunluq işdə diqqəti saxlamağı, ev işlərini və sosial fəaliyyətləri çətinləşdirə bilər. Məhz buna görə qan azlığı üçün uyğun yanaşma onun növündən asılıdır.
Ancaq yorğunluq yalnız anemiyaya xas deyil. Yuxu pozğunluğu, qalxanabənzər vəz problemləri, depressiya və müxtəlif infeksiyalar da oxşar şikayət verə bilər. Buna görə davamlı yorğunluğun səbəbini yalnız hisslərə əsaslanaraq müəyyən etmək olmaz.
2. Pilləkən çıxarkən və ya gəzərkən nəfəs darlığı
Əvvəllər rahat qalxdığınız pilləkənlərdə indi tez-tez dayanırsınızsa, bunu diqqətdən qaçırmayın. Qan azlığı oksigen daşınmasını azaltdıqda ürək və tənəffüs sistemi bu çatışmazlığı kompensasiya etməyə çalışır. Nəticədə xüsusilə fiziki hərəkət zamanı nəfəsin sürətlənməsi və təngnəfəslik görünə bilər.
Bununla belə, nəfəs darlığının ürək və ağciyər xəstəlikləri kimi başqa səbəbləri də var. Qəfil başlayan, istirahətdə də keçməyən və ya sinə ağrısı ilə birlikdə olan nəfəs darlığı təcili tibbi qiymətləndirmə tələb edir.
3. Başgicəllənmə və göz qaralması
Uzun müddət ayaqüstə qalanda, sürətlə ayağa qalxanda və ya fiziki fəaliyyət zamanı başınız hərlənə bilər. Qan azlığı zamanı zəiflik və başgicəllənmə yarana bilsə də, susuzlaşma, aşağı qan təzyiqi və qanda şəkərin azalması da bu hissi doğura bilər.
Təkrarlanan başgicəllənmə özbaşına vitamin qəbul etmək üçün əsas deyil. Huşun itirilməsi, ağır başgicəllənmə, güclü halsızlıq və ya yanaşı ürəkdöyünmə olduqda həkimlə gecikmədən əlaqə saxlamaq lazımdır.
4. Dərinin və selikli qişaların solğun görünməsi
Üzünüzün rəngi əvvəlkindən açıq görünürsə, dodaqların iç səthində, diş ətində və ya göz qapağının iç hissəsində solğunluq nəzərə çarpırsa, bu, mümkün işarələrdən biridir. Anemiya bəzən dəridə və selikli qişalarda belə görünən dəyişikliklərlə müşayiət olunur.
Dərinin təbii tonu və işıqlandırma bu müşahidəni aldada bilər. Solğunluğun olmaması anemiyanı istisna etmir; solğunluğun olması isə onu təsdiqləmir. Ən etibarlı qiymətləndirmə hemoglobin səviyyəsi və digər analizlərdir.

5. Ürəkdöyünmə və nəbzin sürətlənməsi
Bəzən sakit oturarkən belə ürəyinizin daha sürətlə döyündüyünü və ya sinənizdə güclü vurğunu hiss edə bilərsiniz. Qan azlığı zamanı orqanizm toxumalara kifayət qədər oksigen çatdırmaq üçün qan dövranını sürətləndirməyə çalışa bilər. Bu da ürəkdöyünmə hissi ilə nəticələnə bilər.
Ürəkdöyünmə stress, kofein, aritmiya və digər vəziyyətlərdə də baş verir. Sinə ağrısı, huş itirmə, ciddi nəfəs darlığı və ya ifadəli zəifliklə birlikdə müşahidə edilərsə, təcili tibbi yardım alın.
6. Tez-tez baş ağrısı və diqqət toplamaqda çətinlik
İş zamanı fikriniz dağılır, oxuduğunuzu yadda saxlamaq çətinləşir və ya təkrarlanan baş ağrısı sizi narahat edir? Qan azlığı olan insanlarda baş ağrısı və diqqət problemləri qeyd oluna bilər. Bu hisslər bəzən yorğunluqla birlikdə ortaya çıxır.
Bununla belə, bu simptomlar spesifik deyil. Miqren, görmə problemləri, az maye qəbulu, yuxusuzluq və digər səbəblər də nəzərə alınmalıdır. Qəfil və həyatınızda yaşadığınız ən güclü baş ağrısı təcili yardım tələb edən vəziyyətdir.
7. Əllərin və ayaqların soyuq olması
Ətrafdakılar normal temperatur hiss etdiyi halda əlləriniz və ayaqlarınız tez soyuyursa, dəmir çatışmazlığı ilə əlaqəli qan azlığı mümkün izahlardan biridir. Bu dəyişiklik çox vaxt yorğunluq və solğunluq kimi başqa şikayətlərlə birlikdə qiymətləndirilməlidir.
Əl-ayaq soyuqluğu qan dövranı, soyuğa həssaslıq və qalxanabənzər vəz funksiyası ilə də bağlı ola bilər. Barmaqlarda kəskin rəng dəyişməsi, ağrı və keyimə varsa, səbəb ayrıca araşdırılmalıdır.
8. Saç tökülməsi, dırnaq dəyişiklikləri və qeyri-adi istəklər
Xüsusilə dəmir çatışmazlığı ilə bağlı saç tökülməsi, dırnaqların kövrəkləşməsi, dilin həssaslaşması və ağız kənarında yaralar yarana bilər. Bəzi insanlarda buz çeynəmək və ya qida olmayan maddələrə qarşı istək — pika — müşahidə olunur. Bunlar bütün anemiya növlərinə aid ümumi əlamətlər deyil.
Saç tökülməsi və dırnaq dəyişikliklərinin başqa səbəbləri də çoxdur. Buz və ya qida olmayan maddələrə davamlı istək olduqda bu barədə həkimə məlumat vermək, mümkün dəmir çatışmazlığını qiymətləndirmək faydalıdır.
Hansı insanlarda qan azlığı riski daha yüksəkdir?
Güclü menstrual qanaxması olanlarda, hamiləlik dövründə, bəzi qidalanma məhdudiyyətlərində və mədə-bağırsaq xəstəliklərində risk arta bilər. Mədə və bağırsaq əməliyyatları keçirmiş şəxslərdə qida maddələrinin sorulması dəyişə bilər. Xroniki böyrək xəstəliyi, iltihabi xəstəliklər və müəyyən irsi qan pozğunluqları da anemiyaya yol aça bilər.
Yaşlı insanlarda və kişilərdə dəmir çatışmazlığı aşkarlanarsa, gizli qan itkisi də daxil olmaqla səbəbin araşdırılması xüsusilə əhəmiyyətlidir. Qan azlığı yalnız qadınlarda görülən problem deyil; hər yaşda və müxtəlif cinslərdə ortaya çıxa bilər.
Qan azlığı hansı analizlə müəyyən edilir?
Əsas ilkin müayinə ümumi qan analizidir. Burada hemoglobin (Hb), hematokrit (Hct), eritrosit sayı və eritrositlərin orta həcmi (MCV) kimi göstəricilər qiymətləndirilir. Nəticələr yaşa, cinsə, hamiləlik vəziyyətinə və laboratoriyanın istinad aralığına uyğun şərh edilməlidir. Tək bir rəqəmə əsaslanıb səbəb müəyyənləşdirmək düzgün deyil.
Dəmir çatışmazlığından şübhələnildikdə ferritin, lazım gəldikdə transferrin saturasiyası və başqa dəmir göstəriciləri istənilə bilər. B12 və folat analizləri, retikulosit göstəricisi, böyrək funksiyası və iltihab göstəriciləri fərdi vəziyyətə görə qiymətləndirilir. Ferritin iltihab zamanı yüksələ bildiyindən onun normal və ya yüksək olması hər zaman dəmir çatışmazlığını tam istisna etmir.
Qan itkisinin mənbəyi aydın deyilsə, həkim aybaşı tarixi, dərman istifadəsi, həzm şikayətləri və ailə anamnezi barədə soruşa, lazım gəldikdə əlavə müayinələrə yönləndirə bilər. Məqsəd yalnız hemoglobini artırmaq deyil, problemin kök səbəbini tapmaqdır.
Qan azlığı necə müalicə olunur?
Müalicə anemiyanın növünə və səbəbinə əsaslanır. Dəmir çatışmazlığı təsdiqləndikdə həkim qida rasionunun dəyişdirilməsini və uyğun dəmir preparatını təyin edə bilər. B12 çatışmazlığında B12 müalicəsi, folat çatışmazlığında isə uyğun dəstək tələb oluna bilər. Xroniki xəstəliklə əlaqəli anemiyada əsas xəstəliyin idarə olunması vacibdir.
Dəmir preparatlarını analiz vermədən və həkim tövsiyəsi olmadan qəbul etmək düzgün deyil. Dəmirin artıq qəbulu zərərli ola bilər, bəzi anemiya növlərində isə fayda vermir. Üstəlik, yanlış özünümüalicə əsl səbəbin aşkarlanmasını gecikdirə bilər.
Rasionda ət, balıq, paxlalılar, yarpaqlı göyərti və dəmirlə zənginləşdirilmiş məhsullara yer vermək faydalıdır. Bitki mənşəli dəmir mənbələrini C vitamini olan qidalarla birlikdə qəbul etmək sorulmaya kömək edə bilər. Amma qidalanma dəyişiklikləri hər anemiyada təkbaşına kifayət etmir.
Nə zaman həkimə müraciət etməli?
Yorğunluq bir neçə həftə davam edirsə, gündəlik fəaliyyəti məhdudlaşdırırsa, başgicəllənmə, ürəkdöyünmə və ya solğunluqla müşayiət olunursa, ailə həkiminə müraciət edin. Qan azlığı şübhəsi olduqda ən doğru addım klinik qiymətləndirmə və uyğun analizdir. Hamiləlik, güclü aybaşı qanaxması və xroniki xəstəliklər zamanı gecikməmək xüsusilə vacibdir.
Qəfil və güclü nəfəs darlığı, sinə ağrısı, huşun itirilməsi, çox güclü qanaxma və ya qara, qatranabənzər nəcis kimi hallarda təcili tibbi yardım alın. Bu əlamətləri evdə sadəcə dəmir çatışmazlığı ilə izah etməyə çalışmayın.

Tez-tez verilən suallar
Qan azlığı həmişə dəmir çatışmazlığından yaranır?
Xeyr. Dəmir çatışmazlığı geniş yayılsa da, B12 və folat çatışmazlığı, xroniki böyrək xəstəliyi, iltihab, qan itkisi və irsi qan xəstəlikləri də anemiyaya səbəb ola bilər.
Qan azlığı olan insan həmişə solğun görünür?
Xeyr. Yüngül hallarda heç bir nəzərəçarpan əlamət olmaya bilər. Dərinin rəngi də diaqnoz qoymaq üçün kifayət etmir; hemoglobin və digər göstəricilər yoxlanmalıdır.
Yalnız qidalanma ilə qan azlığını aradan qaldırmaq mümkündür?
Bu, səbəbdən və ağırlıq dərəcəsindən asılıdır. Yüngül qida çatışmazlığında rasionun düzəldilməsi kömək edə bilər, lakin təsdiqlənmiş anemiya çox vaxt əlavə müalicə və səbəbin araşdırılmasını tələb edir.
Qan azlığı üçün hansı həkimə getmək lazımdır?
İlkin mərhələdə ailə həkimi və ya terapevtə müraciət etmək olar. Analiz və klinik vəziyyətə görə hematoloq, ginekoloq və ya qastroenteroloq müayinəsi lazım gələ bilər.



