
Yuxusuzluq: Daha yaxşı yatmaq üçün elmi əsaslı 10 tövsiyə
Gecə yorğun olsanız da, gözünüzə yuxu getmir? Yaxud yuxuya daldıqdan sonra tez-tez oyanırsınız? Yuxusuzluq (insomniya) təkcə gecəni narahat keçirmək deyil: davam etdikdə diqqətə, əhvala və gündəlik fəaliyyətə də təsir edə bilər. Yuxusuzluq zamanı ilk addım yuxuya mane olan vərdişləri tanımaq, sonra isə onları ardıcıl şəkildə dəyişməkdir.
Böyüklərin əksəriyyəti gecə təxminən 7–9 saat yuxuya ehtiyac duyur. Lakin əsas məsələ yalnız saat sayı deyil, səhər dincəlmiş oyanmaqdır. Aşağıdakı on tövsiyə sağlam yuxu vərdişlərinə dair tibbi qurumların tövsiyələrinə əsaslanır. Unutmayın: uzun sürən yuxusuzluq bəzən ayrıca qiymətləndirmə və müalicə tələb edir.
İnsomniya nədir və hansı əlamətlərlə özünü göstərir?
Yuxusuzluq müntəzəm olaraq yuxuya getməkdə çətinlik çəkmək, gecə bir neçə dəfə oyanmaq, səhər həddindən artıq erkən oyanmaq və ya kifayət qədər yatmış kimi hiss etməməklə xarakterizə olunur. Gündüz yorğunluğu, əsəbilik və diqqətin azalması da müşahidə edilə bilər. Üç aydan az sürən hal qısamüddətli, üç ay və daha uzun davam edən hal isə uzunmüddətli insomniya hesab edilə bilər.
Daha yaxşı yatmaq üçün 10 elmi əsaslı tövsiyə
1. Hər gün eyni saatda oyanın
Yuxusuzluq ilə mübarizədə sabit oyanma vaxtı vacibdir. Həftəsonları da mümkün qədər eyni rejimə riayət edin. Bu, orqanizmin daxili saatının daha ardıcıl işləməsinə kömək edir. Pis yatdığınız gecənin ertəsi günü həddindən artıq gec oyanmaq növbəti gecə yatmağı çətinləşdirə bilər.
2. Yatağa yalnız yuxunuz gələndə uzanın
Yuxusuzluq yaşayan insanlar bəzən daha çox yatmaq ümidi ilə yataqda uzun müddət oyaq qalırlar. Halbuki yatağı davamlı narahatlıqla əlaqələndirmək yuxuya getməyi çətinləşdirə bilər. Uzun müddət yata bilmirsinizsə, qalxıb zəif işıqda sakit bir fəaliyyətlə məşğul olun və yuxunuz gələndə yenidən yatağa qayıdın.
3. Yataq otağını qaranlıq, sakit və sərin saxlayın
Yuxusuzluq bəzən ətraf mühit amilləri ilə güclənir. Qaranlıq pərdələrdən, ehtiyac olduqda qulaq tıxaclarından istifadə edin və otağın temperaturunu sizə rahat gələn səviyyədə saxlayın. Rahat döşək və yastıq da fasiləsiz yuxuya kömək edə bilər.
4. Yatmazdan əvvəl ekran vaxtını azaldın
Bu problemi azaltmaq üçün yatmazdan ən azı 30 dəqiqə əvvəl telefonu və digər ekranları kənara qoymağa çalışın. Parlaq işıq və stimullaşdırıcı məzmun yuxuya hazırlığı poza bilər. Bunun əvəzinə sakit kitab oxumaq və ya rahatladıcı musiqi dinləmək daha münasib seçimdir.
5. Kofeini günün ikinci yarısında məhdudlaşdırın
Kofein və yuxu arasında əlaqə diqqətəlayiqdir: qəhvə, bəzi çaylar və enerji içkiləri ayıqlığı artırır. Kofeinin təsiri bir neçə saat davam edə bilər; həssas insanlarda bu müddət daha uzundur. Buna görə günortadan və axşamdan sonra kofein qəbulunu azaltmaq faydalı ola bilər.
6. Spirtli içkini yuxu vasitəsi hesab etməyin
Yatmaqda çətinlik çəkən insan spirtli içkidən sonra daha tez yuxuya getdiyini hiss edə bilər. Ancaq spirt yuxunun keyfiyyətini poza, gecə oyanmalarını artıra bilər. Nikotin də stimullaşdırıcı təsir göstərir. Hər ikisindən, xüsusən yatmağa yaxın saatlarda, uzaq durmaq daha məqsədəuyğundur.
7. Gün ərzində hərəkət edin və gün işığına çıxın
Bu zaman müntəzəm fiziki aktivlik və təbii gün işığına məruz qalmaq yuxu-oyanıqlıq ritmini dəstəkləyə bilər. Gəzinti kimi sadə hərəkətlərdən başlayın. Güclü məşqləri yatmağa çox yaxın vaxta salmaq bəzi insanlarda yuxuya getməyi çətinləşdirir.
8. Axşam ağır yeməkdən və çox mayedən çəkinin
Gecə həzmsizlik hissini və tez-tez tualetə getmək də artıra bilər. Yatmazdan dərhal əvvəl böyük porsiyalar yeməməyə çalışın. Acsınızsa, yüngül qəlyanaltı daha uyğun ola bilər. Yuxudan əvvəl çoxlu maye içməmək gecə oyanmalarını azalda bilər.
9. Gündüz yuxusunu məhdudlaşdırın
Gecə pis yatdığınız üçün gün ərzində mürgüləmək istəyi yarana bilər. Lakin uzun və gec saatlardakı gündüz yuxusu gecə yuxululuğunu azalda bilər. Gündüz yatmağa ehtiyacınız varsa, bunun gecə rejiminizə təsir edib-etmədiyini izləyin. Növbəli iş rejimində isə yanaşma fərqli ola bilər.
10. Yatmazdan əvvəl sakitləşdirici rutin qurun
Bu problem bəzən stress və yatmaqla bağlı gərgin düşüncələrlə əlaqəli olur. Axşam saatlarında iş mesajlarını dayandırmaq, ilıq duş qəbul etmək, nəfəs və rahatlama məşqləri etmək fayda verə bilər. Məqsəd özünüzü yuxuya məcbur etmək deyil, yuxuya əlverişli şərait yaratmaqdır.

Yuxusuzluq uzun sürərsə nə etməli?
Bu həftələrlə və ya aylarla davam edirsə, özünüzü yalnız yuxu gigiyenası məsləhətləri ilə məhdudlaşdırmayın. Uzunmüddətli insomniyada koqnitiv-davranış terapiyası (CBT-I) ilk seçim müalicələrdən biridir. Bu yanaşma yuxu ilə bağlı düşüncə və davranışların dəyişdirilməsini, stimul nəzarətini və mütəxəssis nəzarətində fərdiləşdirilən metodları əhatə edir. Yuxu məhdudlaşdırma üsulunu özbaşına tətbiq etmək doğru deyil.
Yuxusuzluq gündəlik işinizə, əhvalınıza və təhlükəsizliyinizə təsir edirsə, həkimə müraciət edin. Güclü xoruldama, yuxuda nəfəsin dayanması, davamlı ağrı, narahat ayaqlar və ya dərmanların təsiri də araşdırılmalıdır. Yuxugətirici preparatlar və melatonin hər kəs üçün uyğun deyil; onları həkim məsləhəti olmadan davamlı qəbul etməyin. Yuxulu halda avtomobil idarə etməyin.
Tez-tez verilən suallar
Yuxusuzluq neçə gün davam edərsə narahatlıq doğurur?
Bir neçə pis gecə hər zaman xəstəlik demək deyil. Ancaq yuxusuzluq təkrarlanır, gündəlik həyatınızı pozur və ya aylarla davam edirsə, səbəbi aydınlaşdırmaq üçün həkimə müraciət etmək lazımdır.
Yuxusuzluq zamanı melatonin qəbul etmək olarmı?
Melatonin bəzi xüsusi yuxu-oyanıqlıq ritmi problemlərində istifadə oluna bilər, lakin xroniki insomniyanın müalicəsində təsiri hamı üçün sübut olunmayıb. Qəbul etməzdən əvvəl həkimlə məsləhətləşin.
Yuxusuzluq üçün ən təsirli üsul hansıdır?
Yuxusuzluq qısamüddətlidirsə, rejimin və mühitin düzəldilməsi kömək edə bilər. Xroniki yuxusuzluq üçün isə çoxkomponentli CBT-I güclü elmi sübutlarla dəstəklənir.
İstinad edilən tibbi mənbələr
NHLBI (NIH) — Insomnia: Treatment: https://www.nhlbi.nih.gov/health/insomnia/treatment
NHS — Insomnia: https://www.nhs.uk/conditions/insomnia/
CDC — About Sleep: https://www.cdc.gov/sleep/about/



