
Antibiotik istifadəsində yol verilən 7 səhv
Düzgün antibiotik istifadəsi bakterial infeksiyaların müalicəsində həyati əhəmiyyət daşıyan dərmanlardır. Lakin hər qızdırma, boğaz ağrısı və ya öskürək antibiotik tələb etmir. Xüsusilə soyuqdəymə və qrip zamanı antibiotik qəbulu sağalmanı sürətləndirmir, əksinə, lazımsız yan təsirlərə səbəb ola bilər. Antibiotik istifadəsi ilə bağlı yanlış qərarlar həm fərdin müalicəsinə, həm də cəmiyyətin infeksiyalarla mübarizəsinə təsir edir.
Yanlış antibiotik istifadəsi bəzən xəstənin əvvəlki reseptə əsasən dərman içməsi ilə başlayır, özünü yaxşı hiss edən kimi müalicəni yarımçıq saxlayır və ya qəbul saatlarını dəyişir. Bunlar adi görünən, amma ciddi nəticələr doğura bilən səhvlərdir. Aşağıdakı yeddi məqam antibiotik istifadəsi zamanı nə etmək lazım olduğunu, hansı davranışlardan çəkinməyi və nə zaman mütəxəssis məsləhəti almağı sadə şəkildə izah edir.
Antibiotiklər nə üçün istifadə olunur?
Antibiotik istifadəsi bakteriyaların çoxalmasını dayandıran və ya onları məhv edən dərmanların həkim nəzarəti ilə qəbulunu nəzərdə tutur. Məsələn, bəzi sidik yolu infeksiyaları, streptokok mənşəli boğaz infeksiyası və müəyyən bakterial sətəlcəm növlərində lazım ola bilər. Ancaq infeksiyanın bakterial olması belə hər zaman antibiotik təyinatı demək deyil: bəzi yüngül sinus və qulaq infeksiyalarında həkim müşahidə etməyi seçə bilər.
Antibiotik istifadəsi yalnız şikayətlərin adına görə deyil, xəstənin müayinəsinə, risk faktorlarına və lazım gəldikdə analiz nəticələrinə görə müəyyənləşdirilməlidir. Eyni simptomlar viruslarda, bakteriyalarda və başqa xəstəliklərdə yarana bilər. Buna görə antibiotik seçimi, dozası və müddəti şəxsdən şəxsə dəyişir.
Antibiotik qəbulunda ən çox edilən 7 səhv
1. Soyuqdəymə və qripdə antibiotik qəbul etmək
Soyuqdəymə, qrip və COVID-19 zamanı antibiotik istifadəsi fayda vermir, çünki bunlar virusların törətdiyi xəstəliklərdir. Antibiotiklər viruslara təsir göstərmir. Seliyin sarı və ya yaşıl rəngdə olması da təkbaşına bakterial infeksiya sübutu deyil. Virus infeksiyası zamanı lazımsız antibiotik istifadəsi xəstəliyin müddətini qısaltmır, amma ürəkbulanma, ishal və səpgi ehtimalını artırır.
Əgər simptomlar ağırlaşırsa, uzun çəkirsə və ya əvvəl yaxşılaşdıqdan sonra yenidən pisləşirsə, həkim ikincili bakterial infeksiya ehtimalını qiymətləndirə bilər. Boğaz ağrısı, öskürək və yüksək hərarət varsa, özbaşına antibiotik başlamaqdansa, müayinə olunmaq daha təhlükəsizdir.
2. Antibiotiki həkim təyinatı olmadan seçmək
“Keçən dəfə kömək etmişdi” düşüncəsi antibiotik istifadəsi zamanı ən riskli vərdişlərdəndir. Fərqli bakteriyalar müxtəlif dərmanlara həssas olur. Yanlış seçilmiş preparat infeksiyanı müalicə etməyə bilər, düzgün diaqnozu gecikdirə və əlavə fəsadlar yarada bilər. Üstəlik, böyrək və qaraciyər xəstəlikləri, hamiləlik, yaş və allergiya tarixi seçimə təsir edir.
Dərmanın aptekdən əldə edilə bilməsi onun hər bir şəxs üçün uyğun olduğunu göstərmir. Antibiotik istifadəsi barədə qərarı həkim verməlidir. Təyinatdan əvvəl əvvəllər yaşadığınız dərman allergiyasını, daimi qəbul etdiyiniz dərmanları və mümkün hamiləliyi bildirmək vacibdir.
3. Özünü yaxşı hiss edən kimi müalicəni dayandırmaq
Simptomların azalması dərmanı həkimdən xəbərsiz dayandırmaq üçün əsas deyil. Müalicə müddəti infeksiyanın növündən və təyin edilən antibiotikdən asılıdır; bəzi infeksiyalar qısa, digərləri isə daha uzun kurs tələb edir. Antibiotik istifadəsi zamanı həkimin göstərdiyi müddətə və sxemə əməl etmək lazımdır.
Digər tərəfdən, “nə qədər çox içsəm, bir o qədər yaxşıdır” yanaşması da yanlışdır. Təyin ediləndən artıq gün antibiotik qəbul etmək əlavə fayda verməyə bilər. Özünüzü yaxşı hiss etsəniz də, yan təsir yaranarsa da, müalicəni dəyişdirmək üçün həkimlə əlaqə saxlayın; özbaşına nə uzadın, nə də qısaldın.
4. Dozanı və qəbul saatlarını özbaşına dəyişmək
Dərmanın gündə neçə dəfə, hansı miqdarda və hansı intervalla qəbulu təsadüfi seçilmir. Dozanı azaltmaq və ya tableti ikiqat içmək antibiotik istifadəsi baxımından düzgün deyil. Rejimə əməl etməmək müalicənin təsirini zəiflədə, yaxın aralıqlarla artıq dozalar isə yan təsirlərin riskini artıra bilər.
Dozanı unutduqda ilk olaraq dərmanın içlik vərəqəsinə baxın. Bir çox antibiotik üçün xatırlayan kimi qəbul etmək mümkündür, lakin növbəti dozanın vaxtı yaxınlaşıbsa, buraxılmış doza atlanır. İkiqat doza qəbul etməyin. Preparatların qaydaları fərqlənə bildiyindən şübhə varsa, əczaçıya və ya həkimə müraciət edin.
5. Qalan dərmanı saxlamaq və başqası ilə bölüşmək
Evdə qalmış preparatla antibiotik istifadəsi növbəti xəstəlik zamanı təhlükəli ola bilər: bu dərman “ehtiyat dərman” deyil. Oxşar simptomların səbəbi fərqli ola bilər. Köhnə preparatın dozası, istifadə müddəti və saxlanma şəraiti də uyğun olmaya bilər. Antibiotik istifadəsi üçün başqasının reseptini nümunə götürmək, öz dərmanını ailə üzvünə vermək təhlükəlidir.
Müalicədən sonra artıq tablet və ya suspenziya qalarsa, onları gələcəkdə istifadə etmək üçün saxlamayın. İstifadə olunmamış və ya müddəti keçmiş preparatların yerli qaydalara uyğun təhlükəsiz utilizasiyası barədə aptekdən məlumat alın. Dərmanları kanalizasiyaya tökmək düzgün yanaşma deyil.
6. Qida, digər dərmanlar və qəbul qaydalarını nəzərə almamaq
Bütün antibiotiklər eyni qaydada qəbul edilmir. Bəziləri yeməklə, bəziləri acqarına içilməlidir. Müəyyən antibiotiklərin təsiri kalsium, dəmir əlavələri və ya antasidlər kimi preparatlarla birlikdə qəbul zamanı azala bilər. Antibiotik istifadəsi prosesində içlik vərəqəsini oxumaq və qəbul etdiyiniz digər dərmanları həkimə bildirmək vacibdir.
Məsələn, tetrasiklinlər və bəzi flüorxinolonlar müəyyən mineral əlavələrlə vaxt baxımından ayrılmalı ola bilər. Lakin bu, bütün antibiotiklərə aid deyil. “Antibiotik içərkən heç vaxt süd içmək olmaz” kimi ümumi qadağalar düzgün deyil. Qaydaları konkret preparat üzrə əczaçı və ya həkimlə dəqiqləşdirin.
7. Yan təsirləri və təhlükəli əlamətləri görməzdən gəlmək
Antibiotik istifadəsi ürəkbulanma, qarında narahatlıq, yüngül ishal və dəri səpgisi yarada bilər. Yan təsirlər barədə vaxtında məlumat vermək antibiotik istifadəsi zamanı vacibdir. Xüsusən davamlı və şiddətli ishal bəzi hallarda Clostridioides difficile ilə əlaqəli infeksiyanın əlaməti ola bilər; bu vəziyyət həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir.
Nəfəs darlığı, xırıltı, boğazda sıxılma, üzün, dilin və ya dodaqların şişməsi, sürətlə yayılan ağır səpgi ciddi allergik reaksiya göstərə bilər. Belə hallarda dərhal təcili tibbi yardım alın. Hər hansı yeni, qeyri-adi simptom yaranarsa, antibiotik istifadəsi ilə əlaqəsini həkimə bildirin; ağır reaksiya şübhəsində növbəti dozanı qəbul etməzdən əvvəl təcili tibbi qiymətləndirmə alın.

Antibiotik müqaviməti nədir və niyə təhlükəlidir?
Antibiotik müqaviməti insan orqanizminin dərmana alışması demək deyil. Bu, bakteriyaların dəyişərək antibiotiklərin təsirinə davam gətirə bilməsidir. Nəticədə əvvəllər asan müalicə olunan bəzi infeksiyalar daha çətin sağalır, xəstəxanada qalma müddəti uzana və daha mürəkkəb müalicələr lazım ola bilər.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, antimikrob dərmanların yersiz və həddindən artıq istifadəsi müqavimətin yayılmasını gücləndirən əsas amillərdəndir. Antibiotik istifadəsi ilə bağlı şəxsi qərarlar yalnız bir xəstənin deyil, ətrafındakı insanların da gələcək müalicə imkanları üçün əhəmiyyət daşıyır. Odur ki, düzgün diaqnoz, düzgün preparat və uyğun müddət əsas prinsiplərdir.
Antibiotik təyin olunanda nələrə diqqət etməli?
Resepti aldıqda antibiotikin nə üçün təyin edildiyini, gündə neçə dəfə qəbul olunacağını, yeməkdən əvvəl və ya sonra içilməsini, neçə gün davam edəcəyini və buraxılmış dozada nə etməli olduğunuzu dəqiqləşdirin. Əvvəllər antibiotiklərə allergiyanız olubsa, bunu mütləq deyin. Antibiotik istifadəsi zamanı digər reseptli və reseptsiz dərmanları, vitaminləri və əlavələri də həkimə bildirin.
Dərman təyin edildikdən sonra vəziyyətiniz gözlənilən kimi yaxşılaşmırsa və ya pisləşirsə, əlavə müayinə lazım ola bilər. Dərmanı özbaşına dəyişmək əvəzinə müalicəni aparan mütəxəssislə əlaqə saxlayın. Uşaqlarda, hamilələrdə, yaşlılarda və immun sistemi zəif olan şəxslərdə bu məsləhət xüsusilə əhəmiyyətlidir.
Hansı hallarda həkimə və ya təcili yardıma müraciət edilməlidir?
Antibiotik qəbul edərkən şiddətli və ya davamlı ishal, qanlı nəcis, dayanmayan qusma, ciddi səpgi, yüksək hərarətin davam etməsi, güclənən ağrı və ya ümumi vəziyyətin nəzərəçarpacaq pisləşməsi olduqda həkimlə əlaqə saxlayın. Antibiotik istifadəsi fonunda nəfəs almaqda çətinlik, dodaq və dil şişməsi, huşun pozulması kimi hallar isə təcili yardım tələb edir.
Bu əlamətlər yalnız antibiotiklə bağlı olmaya bilər; infeksiyanın ağırlaşması və başqa tibbi problemlər də oxşar şikayətlər yarada bilər. Buna görə internetdə oxunan məlumatla özünə diaqnoz qoymaq və dərman dozasını dəyişmək təhlükəsiz deyil.
Tez-tez verilən suallar
Antibiotik içərkən probiotik qəbul etmək lazımdırmı?
Hər kəsə avtomatik probiotik lazım deyil. Bəzi preparatlar müəyyən hallarda antibiotiklə əlaqəli ishal ehtimalını azalda bilər, lakin sübutlar preparata və şəxsə görə dəyişir. Xüsusilə immun sistemi zəif olan şəxslər probiotikdən əvvəl həkimlə məsləhətləşməlidirlər. Antibiotik istifadəsi zamanı probiotikin konkret faydasını müalicə edən həkimlə müzakirə etmək daha məqsədəuyğundur.
Antibiotik hərarəti dərhal salırmı?
Xeyr. Antibiotik yalnız uyğun bakterial infeksiyanı müalicə etmək üçün istifadə olunur; qızdırmasalıcı deyil. Hərarətin nə qədər vaxtda düşməsi infeksiyanın növündən, xəstənin vəziyyətindən və müalicəyə cavabdan asılıdır. Davamlı və ya ağırlaşan hərarət barədə həkimə məlumat verin.
Bir doza antibiotiki unutmaq müalicəni pozurmu?
Tək dozanın unudulması hər zaman müalicənin nəticəsiz qalması demək deyil. Əsas olan konkret preparat üzrə tövsiyəyə uyğun davranmaq və ikiqat doza qəbul etməməkdir. Antibiotik istifadəsi planınızı tez-tez unutduğunuzu görürsünüzsə, telefon xatırlatması qurmaq faydalı ola bilər.
Antibiotik qəbul edərkən spirtli içki içmək olarmı?
Bu, preparatdan asılıdır. Bəzi antibiotiklərlə spirtli içkinin birlikdə qəbulu xüsusi reaksiyalar yarada bilər; digərlərində isə spirtli içki ürəkbulanma və halsızlığı gücləndirə bilər. Təhlükəsiz qərar üçün konkret dərmanın təlimatını oxuyun və əczaçı ilə danışın.




