
Misofoniya nədir? Niyə çeynəmə və nəfəs səsləri bizi əsəbiləşdirir?
Kiminsə yeməyi çeynəməsi, burnunu çəkməsi və ya nəfəs alması sizdə ani qıcıqlanma yaradır? Ətrafınızdakı insanlar həmin səsləri adi qəbul etdiyi halda, siz masadan uzaqlaşmaq istəyirsinizsə, bunun arxasında sadəcə səbirsizlik dayanmaya bilər. Misofoniya müəyyən səslərə qarşı qeyri-adi dərəcədə güclü emosional və bəzən fiziki reaksiya ilə xarakterizə olunan səsə həssaslıq halıdır.
Bu vəziyyət hər kəsdə eyni görünmür. Bəziləri yalnız bir neçə səsdən narahat olur, digərlərində isə gündəlik ünsiyyət, ailə süfrəsi və iş mühiti çətinləşə bilər. Bu vəziyyət haqqında məlumatlı olmaq həm bu reaksiyaları anlamağa, həm də yardım axtarmağa kömək edir.
Misofoniya zamanı beyində və bədəndə nə baş verir?
Problem çox vaxt səsin gur olmasında deyil, onun təkrarlanan xüsusiyyətində və həmin səsin insan üçün daşıdığı mənadadır. Məsələn, sakit çeynəmə səsi güclü qıcıq doğura bilər, lakin daha yüksək səslə işləyən ventilyator eyni reaksiyanı yaratmaya bilər. Tədqiqatçılar səsin emalı, diqqət və emosiyaların tənzimlənməsi arasındakı əlaqələri araşdırırlar; dəqiq yaranma mexanizmi isə hələ tam müəyyən edilməyib.
Tətikləyici səs eşidildikdə insanın diqqəti həmin səsə kilidlənə, ürək döyüntüsü arta, əzələləri gərilə və narahatlıq sürətlə yüksələ bilər. Reaksiyanın şiddəti yorğunluqdan, stressdən, mühitdən və səsi kimin çıxardığından asılı olaraq dəyişə bilər.
Misofoniyanın ən çox rast gəlinən tətikləyiciləri
Bu problemi yaşayan insanlarda ən çox bildirilən səs nümunələri bunlardır:
- Çeynəmə, dodaq marçıldatma, udqunma və xırçıldatma səsləri
- Güclü nəfəs alma, burnunu çəkmə və boğaz təmizləmə
- Qələmi təkrar-təkrar çıqqıldatmaq və barmaqla masaya vurmaq
- Klaviatura düymələrinin və ya saatın ritmik səsləri
- Bəzi hallarda başqasının yemək yeməsini və ya ayağını yelləməsini görmək
Hər səsdən narahat olmaq misofoniya demək deyil. Əsas fərq reaksiyanın gücü, təkrarlanması və gündəlik həyata təsiridir.

Misofoniyanın əlamətləri hansılardır?
Misofoniya özünü təkcə əsəbiliklə göstərmir. Bəzi insanlarda aşağıdakı əlamətlər birlikdə meydana çıxa bilər:
- Səs başlayan kimi güclü qıcıq, qəzəb, iyrənmə və ya narahatlıq
- Səsin dayanmasını tələb etmək və ya dərhal mühitdən uzaqlaşmaq istəyi
- Ürək döyüntüsünün sürətlənməsi, tərləmə və əzələ gərginliyi
- Diqqəti söhbətdən və ya işdən yayındıran səsə həddindən artıq fokuslanma
- Birgə yeməklərdən, ictimai məkanlardan və görüşlərdən qaçınma
Bu əlamətlər ailə münasibətlərinə, məktəbə və iş məhsuldarlığına ciddi təsir edirsə, mütəxəssis qiymətləndirməsi faydalıdır.
Misofoniya niyə yaranır?
Bunun üçün təsdiqlənmiş tək bir səbəb yoxdur. Elmi araşdırmalar beynin müəyyən səs nümunələrinə verdiyi reaksiyanı, emosional həssaslığı və öyrənilmiş assosiasiyaları öyrənir. Bəzi insanlarda əlamətlər uşaqlıq və ya yeniyetməlik dövründən başlayır. Anksiyete, diqqət problemləri və digər vəziyyətlərlə birlikdə rast gəlinə bilər, lakin bu, onların mütləq səbəb olduğu anlamına gəlmir.
Vacib məqam budur: misofoniya zəif iradənin, tərbiyəsizliyin və ya şüurlu şəkildə seçilmiş davranışın göstəricisi deyil. Eyni zamanda, müəyyən səslərdən xoşlanmamaq təkbaşına klinik problem sayılmır.
Misofoniya ilə hiperakuziya arasında hansı fərq var?
Misofoniya müəyyən konkret səslərin yaratdığı emosional reaksiyadır. Hiperakuziyada isə müxtəlif səslər, xüsusilə müəyyən yüksəklikdə olduqda, insana həddindən artıq gur, ağrılı və ya fiziki cəhətdən dözülməz gələ bilər. Bu iki hal birlikdə də görülə bilər. Səsə həssaslıq qulaq ağrısı, eşitmə dəyişikliyi və ya tinnitusla müşayiət olunursa, qulaq-burun-boğaz həkimi və audioloqa müraciət etmək məqsədəuyğundur.
Misofoniyanın müalicəsi və gündəlik həyatda kömək edən 6 üsul
Misofoniya üçün hər kəsə uyğun, tam sağalma təmin edən təsdiqlənmiş vahid üsul yoxdur. Bununla belə, simptomları idarə etmək və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq mümkündür. Aşağıdakı yanaşmalar yardımçı ola bilər:
Tətikləyiciləri qeyd edin
Hansı səsin, hansı şəraitdə və nə qədər güclü reaksiya yaratdığını yazmaq təkrarlanan nümunələri görməyə kömək edə bilər.
Yaxınlarınızla konkret danışın
“Bu səs məndə güclü gərginlik yaradır” kimi aydın izah münasibətlərdə anlaşılmazlığı azalda bilər. Qarşı tərəfi günahlandırmaqdan çəkinin.
Mühiti uyğunlaşdırın
İş yerində daha sakit zona seçmək, fasilə vermək və ya ehtiyac olduqda neytral fon səsindən istifadə etmək bəzi insanlarda yükü azalda bilər.
Qulaqlıqdan balanslı istifadə edin
Səsə məruz qalmanı azaltmaq üçün qulaqlıq bəzən faydalıdır. Ancaq bütün səslərdən daimi təcrid olunmaq uzunmüddətli həll kimi qəbul edilməməlidir.
Stress və yuxu rejiminə fikir verin
Yorğunluq və gərginlik reaksiyanı artıra bilər. Sabit yuxu saatları, qısa rahatlama fasilələri və nəfəs məşqləri ümumi narahatlığın idarəsinə dəstək verə bilər.
Psixoloji dəstək alın
Koqnitiv-davranış terapiyası (KDT/CBT) ilə bağlı klinik tədqiqatlar ümidverici nəticələr göstərib. Ancaq elmi sübutlar hələ məhduddur və fərdi plan mütəxəssislə qurulmalıdır.

Misofoniya necə müəyyən edilir və nə zaman həkimə müraciət etməli?
Misofoniya hazırda bütün diaqnostik təsnifatlarda ayrıca, standart diaqnoz kimi yer almır. Qiymətləndirmə adətən şikayətlərin xarakterinin, tətikləyici səslərin və gündəlik fəaliyyətə təsirin müzakirəsi ilə aparılır. Həkim ehtiyac olduqda eşitmə problemlərini və digər mümkün səbəbləri araşdıra bilər.
Səslər səbəbindən ailə münasibətləri pozulursa, ictimai mühitdən qaçırsınızsa, məktəb və ya iş həyatınız çətinləşirsə, psixoloq və ya psixiatrla danışın. Eşitmə itkisi, qulaq ağrısı və davamlı qulaq küyü olduqda LOR müayinəsi də vacibdir.
Tez-tez verilən suallar
Misofoniya psixoloji xəstəlikdirmi?
Misofoniya real narahatlıq yarada bilən səsə dözümlülük problemidir. Onun dəqiq təsnifatı elmi müzakirə mövzusudur və hər hansı konkret psixiatrik xəstəliklə eyniləşdirilməsi düzgün olmaz.
Misofoniya tamamilə keçirmi?
Bəzi insanlarda əlamətlər zamanla və uyğun dəstəklə azala bilər. Hazırda hər kəs üçün zəmanətli müalicə üsulu məlum deyil.
Uşaqlarda misofoniya ola bilərmi?
Bəli. Əlamətlər uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə də görünə bilər. Uşağın müəyyən səslərdən sonra güclü narahatlığı varsa, onu cəzalandırmaq əvəzinə səbəbləri araşdırmaq daha faydalıdır.
İstinad edilən tibbi və elmi mənbələr
- Swedo SE və b. Consensus Definition of Misophonia (2022): https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8969743/
- Duke University – What is Misophonia?: https://psychiatry.duke.edu/duke-center-misophonia-and-emotion-regulation/what-misophonia



