Böyüklərdə allergiya: Allergiya sonradan yarana bilərmi?

Uşaqlıqdan bəri heç bir problem yaşamadığınız çiçək tozu birdən gözlərinizi qaşındırır? Yaxud illərdir rahat yediyiniz balıqdan sonra dəriniz qızarır? Bəli, bu mümkündür. Böyüklərdə allergiya həyatın istənilən dövründə, hətta əvvəllər heç bir reaksiya verməyən maddəyə qarşı da yarana bilər. Bu məqalədə allergiyanın necə formalaşdığını, böyüklərdə hansı növlərin daha çox rast gəlindiyini, səbəblərini və müalicə yollarını sadə dillə izah edirik.

Allergiya necə yaranır?

Allergiya iki mərhələdə formalaşır.

Birinci mərhələ: sensibilizasiya

İmmun sistem nəfəslə, qida ilə və ya dəri vasitəsilə orqanizmə daxil olan zərərsiz maddəni (antigeni) səhvən təhlükəli sayır və ona qarşı immunoqlobulin E (IgE) adlanan antitellər istehsal edir. Bu prosesə sensibilizasiya deyilir.

Allergiyanın növündən asılı olaraq, məsələn, tozcuq və ya qida allergiyası olduqda, bu antitellər tənəffüs yollarında (burun, ağız, boğaz, nəfəs borusu və ağciyərlər), mədə-bağırsaq traktında və ya dəridə toplanır.

İkinci mərhələ: allergik reaksiya

Eyni allergenlə yenidən təmas olduqda orqanizm iltihab yaradan maddələr, o cümlədən histamin ifraz edir. Nəticədə qan damarları genişlənir, selik əmələ gəlir, dəri qaşınır, tənəffüs yollarının toxumaları şişir.

Əslində bu reaksiyanın məqsədi allergenin içəri keçməsinin qarşısını almaq və onun yarada biləcəyi qıcıqlanma və ya infeksiya ilə mübarizə aparmaqdır. Yəni allergiya orqanizmin zərərsiz maddəyə qarşı “həddindən artıq reaksiyası”dır.

Bundan sonra hər təmasda orqanizm eyni cavabı verir. Yüngül tənəffüs allergiyasında göz qapaqlarının şişməsi, burun tutulması, boğazda qaşınma olur. Ağır hallarda isə nəfəs darlığı, ürək döyüntüsünün sürətlənməsi, övrə (urtikar), qusma və ishal müşahidə edilə bilər.

Allergiya adətən nə vaxt başlayır?

Çoxları allergiya əlamətlərini ilk dəfə uşaqlıqda görür. Hər 5 uşaqdan təxminən birində müəyyən növ allergiya və ya astma var.

Bir çox insan 20–30 yaşlarına qədər allergiyasından “böyüyüb çıxır”, çünki orqanizm allergenə qarşı tolerantlıq qazanır. Bu, xüsusilə süd, yumurta və taxıl kimi qida allergenlərinə aiddir.

Lakin böyüklərdə allergiya sonradan, həyatın istənilən mərhələsində yarana bilər. İnsan əvvəllər heç bir problem yaşamadığı maddəyə qarşı da həssaslıq qazana bilər. Allergiyanın niyə məhz yetkin yaşda, xüsusilə 20–30 yaşlarda başladığı hələ tam aydın deyil.

Böyüklərdə ən çox rast gəlinən allergiyalar

Mövsümi allergiya

Böyüklərdə sonradan yaranan allergiyaların ən çox yayılmış növü mövsümi allergiyadır. Tozcuq, ambroziya və digər bitki allergenləri ilin müəyyən vaxtlarında, adətən yazda və ya payızda artır.

Ev heyvanlarına allergiya

Evdə pişik və ya it saxlayırsınız? Heyvanın dərisindən tökülüb havaya qalxan kiçik pulcuqlarla, həmçinin bu pulcuqlara keçən sidik və tüpürcək maddələri ilə daimi təmas zamanla allergiyaya səbəb ola bilər.

Qida allergiyası

ABŞ-da böyüklərin təxminən 11 faizində hər hansı qida allergiyası var və onların demək olar ki, yarısı əlamətləri ilk dəfə yetkin yaşda hiss etdiyini bildirir. Xüsusilə bəzi balıq növlərinə qarşı allergiya böyüklərdə tez-tez görülür.

Böyüklərdə digər geniş yayılmış qida allergenləri yer fındığı, qoz-fındıq, həmçinin meyvə və tərəvəzlərdəki tozcuqlarla bağlı reaksiyalardır. Uşaqlarda isə qida allergiyası tez-tez yaranır, amma yaş artdıqca əlamətlər adətən zəifləyir.

Allergiya sonradan niyə yaranır?

Böyüklərdə allergiya niyə yaranır, bu sualın dəqiq cavabı hələ yoxdur. Tədqiqatçılar hesab edir ki, uşaqlıqda keçirilmiş ağır allergik reaksiya, hətta bir dəfəlik epizod belə, yetkin yaşda eyni allergenlə daha yüksək səviyyədə təmas zamanı allergiya riskini artıra bilər.

Bəzən bu əlaqə aydın görünür və “allergik marş” adlanır. Qida allergiyası və ya ekzema kimi dəri problemləri olan uşaqlarda böyüdükcə asqırma, qaşınma, boğaz ağrısı kimi mövsümi allergiya əlamətləri yarana bilər. Sonra əlamətlər bir müddət yox olur və 20, 30, 40 yaşlarda müəyyən təhrikedici amillə yenidən qayıda bilər.

Böyüklərdə allergiyanı tətikləyə bilən amillər:

• İmmunitetin zəif olduğu dövrdə allergenlə təmas. Xəstəlik, hamiləlik və ya immun sistemini zəiflədən vəziyyətlər zamanı.
• Uşaqlıqda allergenlə az təmas. Reaksiya yaratmaq üçün kifayət qədər yüksək səviyyədə təmas yalnız yetkin yaşda baş verə bilər.
• Yeni evə və ya iş yerinə köçmək. Əvvəllər rast gəlmədiyiniz bitki və ağaclar yeni allergen ola bilər.
• İlk dəfə ev heyvanı saxlamaq. Uzun fasilədən sonra yenidən heyvan saxlamaq da eyni effekti verə bilər.

Sonradan yaranan allergiyanın digər mümkün səbəbləri bunlardır:

• genetik amillər;
• yaşla immun sistemin işində baş verən dəyişikliklər;
• bəzi xroniki xəstəliklər;
• qəbul edilən dərmanlar.

Allergiya zamanla keçə bilərmi?

Qısa cavab: bəli. Hətta yetkin yaşda yaranan allergiya da 50 yaşdan sonra zəifləməyə başlaya bilər. Səbəb odur ki, yaş artdıqca immun sistemin fəaliyyəti azalır və allergenə qarşı cavab da yumşalır.

Uşaqlıqdakı bəzi allergiyalar yeniyetməlik və gənclik illərində keçib gedə, sonra həyat boyu cəmi bir neçə dəfə özünü göstərib tamamilə yox ola bilər.

Böyüklərdə allergiyanın müalicəsi

Yüngül mövsümi allergiyanız və ya ağır qida və təmas allergiyanız olsun, aşağıdakı yanaşmalar kömək edə bilər:

1. Antihistaminlər. Allergenlə təmasdan əvvəl yuxu gətirməyən antihistaminlər (setirizin, loratadin, feksofenadin) əlamətlərin qarşısını almağa kömək edir. Difenhidramin isə əlamətlər başlayandan sonra onların şiddətini və müddətini azaltmaq üçün istifadə olunur. Dərmanı həkim və ya əczaçı ilə məsləhətləşərək seçin.
2. Dəri prik testi. Bu test məhz hansı allergenlərin reaksiya yaratdığını müəyyən edir. Allergeni bildikdən sonra ondan qaçmaq və ya təması minimuma endirmək asanlaşır.
3. Allergen-spesifik immunoterapiya (allergiya peyvəndləri). Bir neçə il ərzində müntəzəm vurulan inyeksiyalar orqanizmin allergenə qarşı dözümlülüyünü tədricən artırır.
4. Epinefrin avtoinyektoru (EpiPen). Təsadüfən allergenlə təmas anafilaksiyaya, yəni təzyiqin kəskin düşməsinə, boğazın şişib nəfəs yolunun daralmasına səbəb ola bilər. Ağır allergiyası olanlar avtoinyektoru həmişə yanında saxlamalıdır.
5. Ətrafdakıları məlumatlandırın. Əlamətləriniz ağır və ya həyati təhlükəli ola bilərsə, yaxınlarınız reaksiya zamanı necə kömək edəcəyini bilməlidir.

Nə vaxt həkimə müraciət etmək lazımdır?

Bəzi allergiya əlamətləri yüngüldür və allergenlə təmasın azaldılması və ya dərmanla keçir. Lakin bəzən əlamətlər gündəlik həyatı pozacaq qədər ağır, hətta həyat üçün təhlükəli olur.

Aşağıdakı əlamətlərdən hər hansı biri varsa, dərhal təcili tibbi yardım çağırın və ya ətrafdakılardan kömək istəyin:

• qeyri-adi başgicəllənmə;
• dilin və ya boğazın qeyri-adi şişməsi;
• bütün bədəni əhatə edən səpgi və ya övrə;
• qarında sancılar;
• qusma;
• ishal;
• çaşqınlıq, oriyentasiyanın itməsi;
• qızdırma;
• anafilaksiya (boğazın şişib bağlanması, xırıltılı nəfəs, aşağı təzyiq);
• qıcolmalar;
• huşun itirilməsi.

Tez-tez verilən suallar

Böyük yaşda allergiya yarana bilərmi?

Bəli. Böyüklərdə allergiya istənilən yaşda, hətta əvvəllər problemsiz qəbul etdiyiniz qida və ya bitkiyə qarşı yarana bilər.

Sonradan yaranan allergiya keçirmi?

Bəzən keçir. Yaş artdıqca immun cavab zəiflədiyi üçün bir çox insanda allergiya əlamətləri 50 yaşdan sonra yüngülləşir.

Allergiyanı necə müəyyən etmək olar?

Ən etibarlı üsul allerqoloqa müraciət edib dəri prik testindən və lazım gələrsə qan analizindən keçməkdir.