Ayağa qalxanda başgicəllənmə niyə olur?
Oturduğunuz və ya uzandığınız yerdən qəfil ayağa qalxanda gözünüz qaralır, başınız gicəllənir və bir anlıq tarazlığınızı itirirsiniz? Bu hal bir çox insanda müşahidə olunur və çox vaxt bir neçə saniyə ərzində keçir. Lakin təkrarlanan başgicəllənmə bəzən qan təzyiqinin tənzimlənməsində problem və ya başqa sağlamlıq vəziyyəti ilə əlaqəli ola bilər.
Ayağa qalxarkən cazibə qüvvəsi səbəbindən qanın bir hissəsi ayaqlarda və qarın nahiyəsində toplanır. Orqanizm adətən ürək döyüntüsünü və damarların tonusunu tənzimləyərək beyinə qan axınını sabit saxlayır. Bu uyğunlaşma gecikəndə qısa müddətli başgicəllənmə, göz qaralması və halsızlıq yarana bilər.
Ortostatik hipotenziya nədir?
Ortostatik hipotenziya (postural hipotenziya) insan ayağa qalxdıqdan sonra qan təzyiqinin nəzərəçarpacaq dərəcədə enməsidir. Tibbi qiymətləndirmədə ayağa qalxdıqdan sonrakı ilk 3 dəqiqə ərzində sistolik təzyiqin ən azı 20 mm civə sütunu və ya diastolik təzyiqin ən azı 10 mm civə sütunu azalması əsas meyarlardandır. Diaqnoz yalnız hiss edilən əlamətlərə deyil, düzgün ölçmələrə və həkim qiymətləndirməsinə əsaslanır.
Əsas əlamətləri hansılardır?
Ortostatik hipotenziya zamanı əlamətlər əsasən ayağa qalxdıqdan dərhal sonra başlayır və oturanda və ya uzananda yüngülləşə bilər:
- Başın yüngülləşməsi, gicəllənmə və müvazinətin pozulması
- Göz qaralması, bulanıq görmə və qısa müddətli görmə zəifliyi
- Ümumi zəiflik, yorğunluq və halsızlıq
- Ağır hallarda bayılma və yıxılma
Ətrafın fırlanması hissi daha çox daxili qulaqla bağlı vestibulyar problemlərdə görülə bilər. Ona görə hər başgicəllənmə epizodunun səbəbi aşağı qan təzyiqi deyil.
Ayağa qalxanda başgicəllənmənin səbəbləri
Susuzlaşma və aşağı qan təzyiqi
Kifayət qədər su içməmək, güclü tərləmə, qızdırma, qusma və ya ishal qan həcmini azalda bilər. Bu halda ayağa qalxarkən təzyiqin düşməsi və başgicəllənmə ehtimalı artır. Təzyiqi təbii olaraq aşağı olan insanlarda da oxşar şikayətlər yarana bilər.
Qəfil ayağa qalxmaq
Xüsusən səhər yataqdan sürətlə qalxmaq və uzun müddət oturduqdan sonra birdən ayağa durmaq orqanizmin təzyiqi tənzimləməsinə vaxt qoymur. Belə qısamüddətli epizodlar həmişə xəstəlik demək deyil, amma tez-tez təkrarlanırsa araşdırılmalıdır.
Dərmanların təsiri
Bəzi təzyiqsalıcı dərmanlar, sidikqovucular, antidepressantlar, sakitləşdiricilər və Parkinson xəstəliyində istifadə edilən müəyyən preparatlar başgicəllənməyə səbəb ola bilər. Əlamətlər yeni dərmana başladıqdan sonra ortaya çıxıbsa, bunu həkimlə müzakirə edin. Dərmanı özbaşına dayandırmayın.
Ürək və sinir sistemi xəstəlikləri
Ürək ritminin pozulması, ürək çatışmazlığı və bəzi qapaq xəstəlikləri qan dövranına təsir edə bilər. Diabetlə əlaqəli sinir zədələnməsi, Parkinson xəstəliyi və digər avtonom sinir sistemi problemləri isə bədənin ayaqüstə vəziyyətə uyğunlaşmasını çətinləşdirə bilər.
Digər mümkün səbəblər
Dəmir çatışmazlığı anemiyası, qan şəkərinin aşağı düşməsi, daxili qulaq problemləri, narahatlıq və panik epizodlar da başgicəllənmə yarada bilər. Bu hallarda tərləmə, ürəkdöyünmə, ürəkbulanma, qulaq şikayətləri və ya davamlı yorğunluq kimi əlavə əlamətlər səbəbi ayırd etməyə kömək edir.
Kimlərdə risk daha yüksəkdir?
Ortostatik hipotenziya xüsusilə 65 yaşdan yuxarı şəxslərdə, bir neçə dərman qəbul edənlərdə, şəkərli diabet və ürək-damar xəstəlikləri olanlarda, susuzlaşma yaşayanlarda və uzun müddət yataq rejimində qalanlarda daha çox müşahidə edilə bilər. Yaş artdıqca damarların mövqe dəyişikliyinə reaksiyası zəifləyə bildiyindən yıxılma riski də artır.
Baş gicəllənəndə nə etməli?
Ayağa qalxarkən başgicəllənmə hiss edirsinizsə, yıxılmamaq üçün dərhal oturun və ya uzanın. Əlamətlər keçənə qədər avtomobil idarə etməyin və hündürlükdə işləməyin. Şikayətlər təkrarlanırsa, nə vaxt yarandığını, neçə saniyə davam etdiyini və qəbul etdiyiniz dərmanları qeyd etmək həkimə kömək edə bilər.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli?
Başgicəllənmə tez-tez baş verirsə, getdikcə güclənirsə, bayılmaya və ya yıxılmaya səbəb olursa, həkim müayinəsi vacibdir. Həkim uzanmış və ayaqüstə vəziyyətdə təzyiqi ölçə, dərmanlarınızı nəzərdən keçirə, lazım olduqda qan analizi və ürək müayinəsi təyin edə bilər.
Təcili yardım tələb edən əlamətlər: başgicəllənmə ilə yanaşı sinə ağrısı, ciddi nəfəs darlığı, qəfil danışıq pozuntusu, üzün və ya bədənin bir tərəfində zəiflik, qəfil görmə itkisi, ağır və qeyri-adi baş ağrısı və ya izah olunmayan huş itkisi. Belə hallarda dərhal təcili tibbi yardım çağırın.
Başgicəllənmənin qarşısını necə almaq olar?
- Yataqdan qalxarkən əvvəlcə oturun, bir qədər gözləyin, sonra yavaş ayağa qalxın.
- Gün ərzində kifayət qədər maye qəbul edin; ürək və ya böyrək xəstəliyinə görə maye məhdudiyyətiniz varsa, həkimin tövsiyəsinə əməl edin.
- Müntəzəm, balanslı qidalanın və yeməklər arasında çox uzun fasilələr verməyin.
- Uzun müddət hərəkətsiz qaldıqdan sonra ayağa qalxmazdan əvvəl ayaq əzələlərini yüngülcə hərəkət etdirin.
- Davamlı şikayətlərdə həkim məsləhəti ilə uyğun kompression corablardan istifadə etmək mümkündür.
Duz qəbulunu artırmaq və ya dərman dozasını dəyişmək kimi tədbirlər yalnız həkimin göstərişi ilə edilməlidir.
Tez-tez verilən suallar
Ayağa qalxanda göz qaralması həmişə təhlükəlidirmi?
Xeyr. Tək-tük və saniyələrlə davam edən epizodlar çox vaxt mövqe dəyişməsinə bağlı müvəqqəti reaksiya olur. Ancaq tez-tez təkrarlanması və ya bayılma ilə müşayiət edilməsi müayinə tələb edir.
Su içmək başgicəllənməni azalda bilərmi?
Əgər səbəb susuzlaşmadırsa, kifayət qədər maye qəbul etmək faydalı ola bilər. Bununla belə, bütün başgicəllənmə növləri susuzlaşmadan yaranmır.
Başgicəllənmənin səbəbi necə müəyyən edilir?
Həkim şikayətlərin başlanma vaxtını, qəbul edilən dərmanları və yanaşı xəstəlikləri öyrənir; uzanarkən və ayağa qalxandan sonra qan təzyiqini müqayisə edir. Lazım gəldikdə əlavə analiz və müayinələr aparılır.
