Polikistik Yumurtalıq Sindromu (PMOS): Əlamətləri, Səbəbləri və Müalicəsi
Aybaşınız aylarla gecikir, çənədə sızanaqlar keçmək bilmir, pəhrizə baxmayaraq çəki yerindən tərpənmir? Bu əlamətlər bir araya gələndə çox vaxt həkimin ağlına ilk gələn diaqnoz polikistik yumurtalıq sindromu olur. Polikistik yumurtalıq sindromu (PMOS) reproduktiv yaşda olan qadınlarda ən çox rast gəlinən hormonal və metabolik vəziyyətlərdən biridir. Yaxşı xəbər budur ki, düzgün izləmə və fərdi müalicə ilə onu idarə etmək mümkündür.
Polikistik yumurtalıq sindromu nədir?
Polikistik yumurtalıq sindromu ovulyasiya qaydasına, hormon balansına və maddələr mübadiləsinə eyni anda təsir edən vəziyyətdir. PMOS-da ovulyasiya nizamsız olur, androgen adlanan “kişi hormonlarının” təsiri artır və yumurtalıqlarda çoxsaylı kiçik follikul görünə bilər.
Adındakı “polikistik” sözü çaşdırmasın. Bu, yumurtalıqda böyük kistlərin olması demək deyil. Ultrasəsdə görünən kiçik qabarcıqlar əslində yetişməmiş follikullardır.
Polikistik yumurtalıq yalnız aybaşı ilə bağlı problem də deyil. O, insulinə həssaslığa, çəkiyə, dəri və saç vəziyyətinə, hamiləlik planına da təsir göstərir. Buna görə polikistik yumurtalıq sindromu yalnız ginekoloji deyil, ümumi sağlamlıq məsələsi kimi qiymətləndirilməlidir.
PMOS əlamətləri: bədəniniz nə siqnal verir?
PMOS əlamətləri hər qadında fərqli görünür. Birində aybaşı pozğunluğu ön plandadır, digərində tüklənmə və ya akne, üçüncüsündə isə problem yalnız hamiləlik planlaşdırılanda üzə çıxır. Ən çox rast gəlinən əlamətlər bunlardır:
- aybaşı pozğunluğu, aybaşının seyrəlməsi və ya aylarla kəsilməsi;
- ovulyasiya problemləri və hamilə qalmaqda çətinlik;
- üzdə və bədəndə tüklənmənin artması (hirsutizm);
- akne və yağlı dəri;
- saçlarda nazilmə və tökülmə;
- arıqlamaqda çətinlik, bel ətrafında piylənmə;
- boyun, qoltuqaltı kimi nahiyələrdə dərinin tündləşməsi;
- əhval-ruhiyyə dəyişiklikləri, narahatlıq.
Aybaşı pozğunluğu və ovulyasiya problemləri
Polikistik yumurtalıq sindromunun ən tipik əlaməti aybaşı pozğunluğudur. Ovulyasiya müntəzəm baş vermədiyi üçün dövrlər uzanır, bəzən aybaşı ildə cəmi bir neçə dəfə gəlir. Aylarla aybaşı görməmək “normaldır” deyib gözləmək düzgün deyil. Bu zaman uşaqlığın daxili qatı uzun müddət estrogenin təsiri altında qalır və həkim nəzarəti vacib olur.
Unutmayın ki, aybaşı pozğunluğuna qalxanabənzər vəzi xəstəlikləri, prolaktin yüksəkliyi, kəskin arıqlama və ağır idman da səbəb ola bilər. Yalnız bu əlamətə əsasən diaqnoz qoyulmur.
Tüklənmə, akne və saç tökülməsi
Androgenlərin təsiri artanda çənədə, üst dodaqda, qarında, kürəkdə daha tünd və qalın tüklər çıxa bilər. Bu vəziyyət hirsutizm adlanır. Eyni hormonlar piy vəzilərini də aktivləşdirir. Nəticədə dəri yağlanır, xüsusilə çənə xəttində yeniyetməlikdən sonra da davam edən davamlı akne yaranır.
Bəzi qadınlarda saç təpə nahiyəsində nazilir, ayrıq genişlənir. Lakin saç tökülməsinin səbəbi təkcə PMOS olmaya bilər. Dəmir çatışmazlığı, tiroid problemləri və stress də yoxlanılmalıdır.
Çəki, insulin rezistentliyi və dərinin tündləşməsi
PMOS olan qadınların çoxunda insulin rezistentliyi var. Qanda insulin yüksək olanda piy daha asan toplanır, xüsusilə bel ətrafında. Bu səbəbdən kalori sayılsa belə arıqlamaq çətinləşir. Boyun, qoltuqaltı və qasıqda dərinin tündləşib məxməri görünüş alması (akantoz nigrikans) da yüksək insulinin göstəricisi ola bilər.
Bununla belə, polikistik yumurtalıq arıq və normal çəkili qadınlarda da görülür. Çəki diaqnoz üçün şərt deyil.
Psixoloji təsirlər
Tüklənmə, akne, çəki və hamiləlik qayğıları bir yerə yığılanda özünəinam zəifləyə, narahatlıq və ruh düşkünlüyü yarana bilər. Uzun sürən emosional çətinlikləri “hormonlardandır” deyib kənara qoymayın. Lazım olanda psixoloji dəstək almaq müalicənin bir hissəsidir.
Polikistik yumurtalığın səbəbləri
Polikistik yumurtalığın səbəbləri tam bir faktora bağlanmır. Mütəxəssislər bir neçə amilin birlikdə rol oynadığını düşünür:
- Genetika. Anada və ya bacıda PMOS varsa, risk artır, amma irsiyyət tək başına həlledici deyil.
- İnsulin rezistentliyi. Yüksək insulin yumurtalıqlarda androgen istehsalını artırır və ovulyasiyanı pozur.
- Androgen artıqlığı. Androgenlərin yüksəkliyi və ya toxumaların onlara həssaslığı tüklənmə, akne və ovulyasiya problemlərinə yol açır.
- Artıq çəki. PMOS-un səbəbi deyil, lakin əlamətləri ağırlaşdırır.
Stress də birbaşa səbəb sayılmır. Amma uzunmüddətli stress yuxuya, hormonlara və çəkiyə təsir edərək mövcud əlamətləri qabarıqlaşdıra bilər.
Polikistik yumurtalıq sindromunun diaqnozu necə qoyulur?
Polikistik yumurtalıq sindromu tək bir qan analizi və ya bir ultrasəs ilə təsdiqlənmir. Həkim aşağıdakıları birlikdə qiymətləndirir:
- Aybaşı tezliyi, tüklənmə, akne, çəki dəyişiklikləri və hamiləlik anamnezi.
- Fiziki müayinə: tüklənmənin paylanması, dəri vəziyyəti, bədən çəkisi və bel ətrafı.
- Qan analizləri: androgenlər, LH, FSH, tiroid hormonları, prolaktin, qan şəkəri, insulin və lipidlər.
- Ultrasəs: yumurtalıqlarda çoxsaylı kiçik follikulun olub-olmaması.
Ultrasəsdə follikulların görünməsi tək başına diaqnoz deyil. Eyni zamanda tiroid xəstəlikləri, prolaktin yüksəkliyi və böyrəküstü vəzi problemləri kimi oxşar vəziyyətlər istisna edilməlidir. Maraqlıdır ki, müntəzəm aybaşı görən qadında da PMOS aşkarlana bilər.
Polikistik yumurtalıq müalicəsi
Polikistik yumurtalıq müalicəsi hər kəs üçün eyni deyil. Plan qadının yaşına, şikayətlərinə, çəkisinə, insulin rezistentliyinə və ən əsası hamiləlik istəyinə görə qurulur. Məqsəd təkcə aybaşını nizamlamaq deyil, həm də metabolik riskləri azaltmaq və həyat keyfiyyətini qorumaqdır.
Həyat tərzi dəyişiklikləri
Müalicənin təməli məhz buradan başlayır. Şəkərli içkiləri, rafinə karbohidratları və emal olunmuş qidaları azaltmaq, tərəvəz, tam taxıl, keyfiyyətli zülal və sağlam yağlara üstünlük vermək tövsiyə olunur. Gəzinti, aerobik və müqavimət məşqləri insulinə həssaslığı artırır.
Artıq çəki varsa, kiçik miqdarda arıqlamaq belə aybaşı qaydasını və ovulyasiyanı yaxşılaşdıra bilər. Sərt və qısamüddətli pəhrizlər əvəzinə davamlı vərdişlər qurmaq daha faydalıdır.
Dərman müalicəsi
- Aybaşını nizamlayan hormonal müalicə. Hamiləlik planı olmayan qadınlarda kombinə hormonal kontraseptivlər aybaşını nizamlayır, akne və tüklənməni azaldır. Seçim edilərkən yaş, siqaret, laxtalanma riski və təzyiq nəzərə alınır.
- İnsulin rezistentliyinə yönəlik dərmanlar. Prediabet və ya açıq insulin rezistentliyi olanlarda istifadə edilə bilər. Lakin dərman həyat tərzi dəyişikliklərini əvəz etmir.
- Uşaqlığın daxili qatını qoruyan müalicə. Uzun müddət aybaşı olmayan qadınlarda müəyyən fasilələrlə aybaşı yaradan hormonal müalicə endometrinin qalınlaşmasının qarşısını alır.
Tüklənmə və akne üçün yanaşmalar
Hormonal müalicə yeni tük əmələ gəlməsini yavaşladır, amma nəticə bir neçə aya görünür. Lazer epilyasiya, elektroliz, dəriyə düzgün qulluq və dermatoloji müalicələr prosesi dəstəkləyir. Tüklənmə və ya akne qəfildən sürətlə artırsa, başqa hormonal səbəblər də araşdırılmalıdır.
Polikistik yumurtalıq və hamiləlik
Polikistik yumurtalıq və hamiləlik mövzusu ən çox narahatlıq doğuran sualdır. Cavab ürəkaçandır: PMOS sonsuzluq demək deyil. Bir çox qadın təbii yolla hamilə qalır, sadəcə bu proses bir az uzun çəkə bilər.
Hamiləlik baş vermədikdə ilk addım adətən ağızdan qəbul edilən ovulyasiya stimullaşdırıcı dərmanlardır. Follikulların inkişafı ultrasəslə izlənir. Nəticə olmadıqda inyeksiya müalicələri və ya köməkçi reproduktiv üsullar gündəmə gəlir. Qərar verilərkən qadının yaşı, yumurtalıq ehtiyatı, boruların vəziyyəti və həyat yoldaşının sperma analizi də nəzərə alınır.
Əməliyyat isə standart müalicə deyil. Laparoskopik ovarial drillinq yalnız digər üsullara cavab alınmayan nadir hallarda düşünülür.
Uzunmüddətli izləmə
PMOS olan qadınlarda prediabet, tip 2 diabet, yüksək xolesterin və metabolik sindrom riski daha yüksəkdir. Buna görə qan şəkəri, lipid profili, təzyiq və çəki vaxtaşırı yoxlanılmalıdır. Ailədə diabet olanlar üçün bu izləmə xüsusilə vacibdir.
Polikistik yumurtalıq olanda nə yemək lazımdır?
Tam qadağan olunmuş vahid qida siyahısı yoxdur. Əsas prinsip qan şəkərini sabit saxlamaqdır:
| Azaltmaq tövsiyə olunur | Üstünlük vermək tövsiyə olunur |
|---|---|
| Şəkərli içkilər | Tərəvəz və lifli qidalar |
| Ağ un və rafinə karbohidratlar | Tam taxıllar |
| Emal olunmuş qidalar | Balıq, toyuq, paxlalılar kimi zülal mənbələri |
| Həddindən artıq kalori | Zeytun yağı, qoz-fındıq kimi sağlam yağlar |
Tez-tez verilən suallar
Polikistik yumurtalıq təhlükəlidirmi?
Polikistik yumurtalıq sindromu “qorxulu” xəstəlik deyil, müntəzəm izləmə ilə idarə olunur. Risk əsasən izlənilməyən hallarda yaranır: diabet, xolesterin pozğunluqları və endometrinin qalınlaşması.
Polikistik yumurtalıq arıqlayanda keçirmi?
Tam keçmir, amma artıq çəkisi olanlarda arıqlamaq əlamətləri xeyli yüngülləşdirir, aybaşını və ovulyasiyanı nizamlayır.
Polikistik yumurtalıq doğuşdan sonra keçirmi?
Xeyr. Doğuşdan sonra bəzi əlamətlər müvəqqəti yüngülləşə bilər, lakin hormonal və metabolik meyil qalır.
Polikistik yumurtalıq ağrı verirmi?
PMOS adətən davamlı ağrı yaratmır. Qasıqda şiddətli, birtərəfli və ya qəfil ağrı varsa, kista partlaması və ya yumurtalığın burulması kimi təcili vəziyyətlər istisna edilməlidir.
PMOS neçə yaşında başlayır?
Əlamətlər adətən yeniyetməlikdən sonra görünür. Yeniyetməlikdə aybaşının nizamsızlığı təbii keçid ola bildiyi üçün bu yaşda diaqnoz ehtiyatla qoyulur.
PMOS dərmanları çəki artırırmı?
Hamısı yox. Bəzi hormonal dərmanlar iştaha və ödemə təsir edə bilər, insulinə həssaslığı artıran müalicələr isə əksinə çəkiyə nəzarəti asanlaşdıra bilər.
