Ayaqlarda şişkinlik çoxumuzun bildiyi bir mənzərədir: uzun iş günündən sonra ayaqqabı dar gəlir, corabın izi dəridə qalır, ayaqlar ağırlaşır. Çox vaxt bu, sadəcə yorğunluq və uzun müddət ayaq üstə qalmağın nəticəsidir. Lakin bəzən ayaqlarda şişkinlik ürək, böyrək, qaraciyər və ya damar xəstəliklərinin ilk siqnalı olur.
Bu yazıda ayaqlarda şişkinliyin niyə yarandığını, hansı hallarda zərərsiz, hansı hallarda isə təhlükəli olduğunu, diaqnozun necə qoyulduğunu və evdə nə edə biləcəyinizi sadə dillə izah edirik.
Ayaqlarda Şişkinlik Nədir?
Ayaqlarda şişkinlik ayaq, topuq və pəncə nahiyəsində artıq maye toplanması və ya qan dövranının zəifləməsi nəticəsində yaranan dolğunluq, ağırlıq və gərginlik hissidir. Tibbdə bu vəziyyət periferik ödəm adlanır.
Orqanizmdə maye daim damarlarla toxumalar arasında hərəkət edir. Damarlardakı təzyiq artdıqda, qandakı zülal azaldıqda və ya limfa sistemi artıq mayeni geri ala bilmədikdə maye dərialtında toplanır. Cazibə qüvvəsi səbəbindən bu maye ən çox ayaqlarda yığılır.
Çuxur Qoyan və Çuxur Qoymayan Ödəm
Evdə sadə bir test edə bilərsiniz: şişmiş nahiyəyə barmağınızla 5 saniyə basın.
- Çuxur qoyan (pittinq) ödəm: Basdığınız yerdə çuxur qalır və yavaş-yavaş düzəlir. Bu növ ürək, böyrək, qaraciyər çatışmazlığı və venoz çatışmazlıqda tipikdir.
- Çuxur qoymayan (non-pittinq) ödəm: Toxuma bərkdir, basdıqda çökmür. Bu mənzərə daha çox irəliləmiş limfödem, qalxanabənzər vəzi çatışmazlığı (miksödem) və xroniki proseslərdə müşahidə olunur.
Ayaqlarda Şişkinliyin Səbəbləri
Ayaqlarda şişkinliyin ən geniş yayılmış səbəbi venoz çatışmazlıq və varikozdur. Bundan əlavə, ürək, böyrək və qaraciyər xəstəlikləri, damar tıxanmaları, hərəkətsiz həyat tərzi və çox duz istehlakı da ödəmə səbəb olur.
Ürək Çatışmazlığı
Ürəyin nasos funksiyası zəiflədikdə qan venalarda yığılır və maye toxumalara sızır. Nəticədə hər iki ayaqda, basdıqda çuxur qoyan şişkinlik yaranır. Ürək mənşəli ödəmi adətən nəfəs darlığı, gecə tez-tez sidiyə çıxma və halsızlıq müşayiət edir.
Böyrək Xəstəlikləri
Böyrəklər artıq duzu və mayeni orqanizmdən çıxara bilmədikdə və ya sidiklə zülal itirildikdə maye toxumalarda toplanır. Böyrək mənşəli ödəm çox vaxt yayğındır və bəzən səhərlər göz ətrafında da özünü göstərir.
Qaraciyər Sirrozu
Zədələnmiş qaraciyər kifayət qədər zülal istehsal edə bilmir və qan dövranı yavaşlayır. Bu, həm ayaqlarda şişkinliyə, həm də qarında maye toplanmasına səbəb olur.
Venoz Çatışmazlıq və Varikoz
Ayaq venalarında qanın yuxarıya, ürəyə doğru getməsini kiçik qapaqcıqlar təmin edir. Bu qapaqcıqlar zəiflədikdə qan aşağıda yığılır. Nəticədə günün sonuna doğru artan şişkinlik, ağırlıq hissi, varikoz damarlar, zamanla isə dəridə qəhvəyi ləkələr və sağalmayan yaralar yarana bilər.
Dərin Venaların Trombozu (DVT)
Ayağın dərin venasında laxta əmələ gəldikdə qan axını qəfil tıxanır. Ayaq sürətlə şişir, istiləşir, qızarır və ağrıyır, adətən yalnız bir ayaq. DVT təcili vəziyyətdir, çünki laxta qopub ağciyərə gedə bilər (ağciyər emboliyası).
Limfödem
Limfa kanalları anadangəlmə zəif olduqda, infeksiyadan və ya əməliyyatdan sonra zədələndikdə limfa mayesi axa bilmir. Limfödem adətən çuxur qoymayan, zamanla dərini qalınlaşdıran və “portağal qabığı” görünüşü verən inadkar şişkinlikdir.
Gündəlik Səbəblər
Hər ayaq şişkinliyi xəstəlik demək deyil. Aşağıdakı amillər də yüngül ödəmə səbəb ola bilər:
- Uzun müddət ayaq üstə qalmaq və ya oturmaq (uzun uçuşlar, masa arxasında iş)
- İsti hava
- Çox duzlu qidalanma
- Artıq çəki
- Dar ayaqqabı
- Hormonal dəyişikliklər (menstruasiya, hamiləlik)
- Bəzi dərmanlar (məsələn, bəzi təzyiq dərmanları, hormonal preparatlar)
Ayaqda Şişkinlik Hansı Xəstəliyin Əlamətidir?
Şişkinliyin bir ayaqda, yoxsa hər iki ayaqda olması səbəbi anlamaq üçün ən vacib ipucudur.
Birtərəfli şişkinlik, yəni yalnız bir ayağın şişməsi, çox vaxt yerli problemlə bağlıdır: dərin venaların trombozu, limfödem, selülit (dəri və dərialtı toxumanın infeksiyası), Baker kistasının yırtılması, travma və ya burxulma. Belə şişkinlik adətən qəfil başlayır, həmin ayaqda istilik artımı, qızartı və toxunduqda şiddətlənən ağrı ilə müşayiət olunur.
İkitərəfli şişkinlik, yəni hər iki ayağın şişməsi isə daha çox ümumi, orqanizmi bütövlükdə təsir edən xəstəliklərə işarə edir: ürək çatışmazlığı, xroniki böyrək çatışmazlığı, qaraciyər sirrozu, ikitərəfli venoz çatışmazlıq və ağciyər hipertenziyası. Bu zaman yayğın ödəm, basdıqda çuxurlaşma, nəfəs darlığı, halsızlıq və tez yorulma müşahidə oluna bilər.
Ayaqlarda Şişkinliyin Nahiyələr üzrə Növləri
Ayaqda Şişkinlik və Bərklik
Uzun müddət müalicə olunmayan varikoz və limfa problemlərində toplanan maye zamanla toxumanı bərkidir, dəri elastikliyini itirir. Lakin baldırda qəfil daş kimi bərkimə, şişkinlik və basdıqda şiddətli ağrı başlayıbsa, bu, damarda laxta əlaməti ola bilər və vaxt itirmədən həkimə müraciət etmək lazımdır.
Ayaqda Dərialtı Şişkinlik
Dərialtında hiss edilən düyünlər çox vaxt xoşxassəli piy toplanmaları (lipoma), damar genişlənmələri, dərialtı infeksiyalar və ya revmatik düyünlərdir. Nahiyədə qızartı, istilik və zoqquldama varsa, infeksiya ehtimalı nəzərə alınmalıdır.
Budda (Ayağın Yuxarı Hissəsində) Şişkinlik
Budda şişkinlik əzələ yırtıqları, zərbə və yıxılmadan sonra əzələ daxilində qan toplanması, bud nahiyəsində damar tıxanması və ya qasıqdakı limfa düyünlərinin əməliyyatla çıxarılması səbəbindən yarana bilər.
Dizin Arxasında və Baldırda Şişkinlik
Diz oynağındakı mayenin dizin arxasına daşması ilə yaranan Baker kistası menisk yırtığı və diz artrozu olanlarda daha tez-tez rast gəlinir. Kista partladıqda maye baldıra axır və qəfil ağrı, gərginlik və şişkinlik yaranır. Bu mənzərə DVT-yə çox bənzədiyi üçün mütləq həkim müayinəsi tələb edir.
Ayaqlarda Şişkinlik Nə Vaxt Təhlükəlidir?
Ayaqlarda şişkinlik aşağıdakı hallarda təcili yardım tələb edir:
- Bir ayaqda qəfil başlayan, ağrılı, isti və qızarmış şişkinlik
- Şişkinliklə birlikdə sinə ağrısı və ya qəfil nəfəs darlığı
- Yüksək hərarət
- Ayaqda göyərmə və ya rəng dəyişikliyi
Bu əlamətlər ağciyər emboliyası və ya ətrafın qan təchizatını təhlükəyə salan ağır damar tıxanması kimi həyati təhlükəli vəziyyətlərə işarə edə bilər. Belə hallarda gözləmədən 103 nömrəsinə zəng edin və ya ən yaxın təcili yardım şöbəsinə müraciət edin.
Pəncə və Topuqda Şişkinliyin Səbəbləri
Pəncə və topuq bədənin ən aşağı nöqtəsi olduğu üçün maye ilk növbədə burada toplanır.
Pəncədə Şişkinlik
Uzun müddət hərəkətsiz oturmaq və ya ayaq üstə dayanmaq baldır əzələlərinin “nasos” funksiyasını zəiflədir və pəncələr şişir. Dar ayaqqabı, zərbə və burxulmalar da pəncə şişkinliyinə səbəb ola bilər. Gut xəstəliyində isə xüsusilə ayağın baş barmağında qəfil başlayan şiddətli ağrı, qızartı və şişkinlik müşahidə olunur.
Topuqda Şişkinlik
Topuqda şişkinliyin ən çox rast gəlinən səbəbi burxulmadır. Topuq tərsinə burulduqda bağlar zədələnir, sürətlə şişkinlik, göyərmə və ağrı yaranır. Revmatoid artrit kimi iltihabi oynaq xəstəlikləri isə topuqda xroniki şişkinliyə səbəb ola bilər.
İsti Hava, Duz və Artıq Çəki
İsti havada bədən soyumaq üçün damarları genişləndirir və maye toxumalara asanlıqla keçir. Çox duzlu qidalanma orqanizmdə su saxlanmasına səbəb olur, buna görə axşamlar pəncələr ayaqqabıya sığmayacaq qədər şişə bilər. Artıq çəki də ayaq venalarına əlavə yük yaradır.
Hamiləlikdə Ayaq Şişməsi
Hamiləlikdə ayaqlarda şişkinlik çox geniş yayılmışdır və əksər hallarda normaldır. Hamiləlik dövründə qan həcmi təxminən 50% artır, böyüyən uşaqlıq isə çanaq venalarına təzyiq göstərərək qanın ayaqlardan ürəyə qayıdışını çətinləşdirir. Xüsusilə üçüncü trimestrdə günün sonuna doğru pəncələrdə və topuqlarda yaranan yüngül ödəm adətən zərərsizdir.
Diqqət: Şişkinlik qəfil üzə və əllərə yayılırsa, şiddətli baş ağrısı, görmənin bulanıqlaşması və ya mədə nahiyəsində ağrı varsa, bu, preeklampsiya (hamiləlik toksikozu) əlaməti ola bilər. Belə hallarda dərhal həkimə müraciət edin.
Ayaqlarda Şişkinliyə Necə Diaqnoz Qoyulur?
Ayaqlarda şişkinliyin səbəbini tapmaq üçün həkim ətraflı sorğu və fiziki müayinə ilə başlayır, lazım olduqda əlavə müayinələr təyin edir:
- Fiziki müayinə: şişkinliyin çuxur qoyub-qoymadığı, ayaq çevrəsi, dəri istiliyi, nəbz və yaraların olub-olmaması
- Rəngli Doppler USM: dərin venaların trombozunu və venoz çatışmazlığı aşkar etmək üçün əsas müayinə
- D-dimer testi: laxtalanma ehtimalını qiymətləndirmək üçün
- Böyrək və qaraciyər testləri: kreatinin, GFR, ALT, AST, albumin
- Ümumi sidik analizi: sidikdə zülal itkisini yoxlamaq üçün
- BNP / NT-proBNP: ürək çatışmazlığı şübhəsində
- Exokardioqrafiya (EXO): ürəyin nasos funksiyasını və qapaqlarını qiymətləndirmək üçün
- MRT və limfossintiqrafiya: əzələ-skelet zədələri və limfa sistemi problemlərində
Ayaqlarda Şişkinlik Necə Müalicə Olunur?
Ayaqlarda şişkinliyin müalicəsi şişkinliyin özünü deyil, ona səbəb olan problemi aradan qaldırmağa yönəlir:
- Dərman müalicəsi: ürək və ya böyrək mənşəli ödəmdə sidikqovucu dərmanlar, DVT-də qanı duruldan dərmanlar istifadə olunur. Bu dərmanlar yalnız həkim təyinatı ilə qəbul edilməlidir.
- Varikozun müalicəsi: endovenoz lazer, radiotezlikli ablasiya və ya skleroterapiya ilə zədələnmiş venalar bağlanır.
- Kompres corabları: tibbi varikoz corabları ayağa pilləli təzyiq göstərərək qanın və limfa mayesinin yuxarıya axmasına kömək edir. Corabın təzyiq dərəcəsini həkim müəyyən etməlidir.
- Limfa drenajı: limfödemdə xüsusi masaj və sarğı üsulları ilə maye sağlam limfa yollarına yönləndirilir.
Ayaqlarda Şişkinliyə Evdə Nə Yaxşı Gəlir?
Yüngül və gündəlik amillərlə bağlı şişkinliklərdə aşağıdakı üsullar rahatlıq verə bilər:
- Ayaqları qaldırın: gündə 3–4 dəfə, 15–20 dəqiqə ayaqlarınızı ürək səviyyəsindən təxminən 15–20 sm yuxarı qaldırın.
- Hərəkət edin: baldır əzələləri “ikinci ürək” kimi işləyir. Gəzinti və topuq nasos məşqləri (ayaq barmaqlarını özünüzə və irəli çəkmək) qanın ürəyə qayıtmasına kömək edir.
- Duzu azaldın: hazır qidalardakı gizli duza da diqqət edin.
- Kifayət qədər su için: orqanizm susuz qaldıqda suyu saxlamağa meyl edir. Lakin ürək, böyrək çatışmazlığı və ya qaraciyər sirrozu olanlarda maye miqdarı həkim tərəfindən məhdudlaşdırıla bilər, bu halda gündəlik su miqdarını həkiminizlə müəyyən edin.
- Uzun müddət eyni vəziyyətdə qalmayın: uzun səfərlərdə və masa arxasında hər saatdan bir qalxıb gəzin.
- Masajda ehtiyatlı olun: pəncədən dizə doğru yüngül masaj rahatlıq verə bilər, lakin laxta ehtimalı istisna edilməyibsə, masaj etməyin.
Ayaqlarda Şişkinlik üçün Hansı Həkimə Müraciət Etmək Lazımdır?
- Ürək-damar cərrahı: varikoz, venoz çatışmazlıq və damar tıxanmalarından şübhələnildikdə
- Terapevt: səbəb aydın deyilsə və ya ümumi xəstəlikdən şübhələnilirsə; qan və sidik analizləri ilə ürək, böyrək və qaraciyər funksiyaları yoxlanılır
- Kardioloq: şişkinliyi tez yorulma və fiziki gərginlik zamanı nəfəs darlığı müşayiət edirsə
- Ortoped-travmatoloq: burxulma, yıxılma və ya diz ağrısından sonra
- Təcili yardım: bir ayaqda qəfil başlayan, qızarmış, isti və ağrılı şişkinlikdə
Ayaqlarda Şişkinlik Haqqında Tez-tez Verilən Suallar
Niyə yalnız bir ayaq şişir?
Bir ayağın şişməsi çox vaxt yerli problemlə bağlıdır: dərin venaların trombozu, travma, selülit infeksiyası və ya limfa kanalının tıxanması. Qəfil başlayan birtərəfli şişkinlikdə laxta riski səbəbindən təcili müayinə lazımdır.
Varikoz ayaqlarda şişkinlik yaradırmı?
Bəli. Venaların qapaqcıqları zəiflədikdə qan ayaqda yığılır və xüsusilə günün sonuna doğru artan şişkinlik yaranır. Zamanla buna ağırlıq hissi, narahatlıq və dəri rəngində dəyişikliklər əlavə olunur.
Şişmiş ayağa masaj etmək olarmı?
Şişkinliyin səbəbi dərin venaların trombozudursa, masaj laxtanın qopub ağciyərə getməsinə səbəb ola bilər. Buna görə həkim laxta ehtimalını istisna etməyibsə, masaj etmək təhlükəlidir. Venoz çatışmazlıq və limfödemdə isə həkim icazəsi ilə peşəkar limfa drenaj masajı faydalı ola bilər.
Ayaqlarda şişkinlik səhərlər də olursa, nə deməkdir?
Günün sonunda yaranan və səhərə qədər çəkilən şişkinlik çox vaxt gündəlik amillərlə bağlıdır. Səhərlər də keçməyən, getdikcə artan şişkinlik isə ürək, böyrək və ya qaraciyər problemlərinin əlaməti ola bilər və həkim müayinəsi tələb edir.
Uzun uçuşdan sonra ayaqların şişməsi normaldırmı?
Uzun müddət hərəkətsiz oturmaq səbəbindən yüngül şişkinlik tez-tez olur və bir neçə saat ərzində keçir. Lakin bir ayaqda ağrılı, isti və artan şişkinlik varsa, bu, uçuşdan sonra yarana bilən DVT əlaməti ola bilər və təcili müayinə lazımdır.
