Konserv zəhərlənməsi: əlamətləri, səbəbləri və müalicəsi

Konservlər mövsümi məhsulları il boyu süfrəmizdə saxlamağın ən rahat yoludur. Amma hazırlanma və ya saxlanma zamanı edilən kiçik bir səhv həyati təhlükəli zəhərlənməyə yol aça bilər. Bu yazıda botulizmin necə yarandığını, hansı əlamətlərlə özünü göstərdiyini və nə vaxt təcili yardım lazım olduğunu izah edirik.

Konserv zəhərlənməsi nədir?

Konserv zəhərlənməsi, tibbi adı ilə botulizm, Clostridium botulinum bakteriyasının hasil etdiyi toksinlə baş verir. Konservləşdirilmiş qidada toplanan bu toksin sinir sisteminə hücum edir və ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb olur. Nəticələri ölümcül ola bildiyi üçün erkən diaqnoz və müalicə burada xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Bakteriya ən çox ev şəraitində hazırlanmış balıq, ət, pendir və tərəvəz konservlərində çoxalır. Səbəb adətən konservin lazımi temperaturda və kifayət qədər müddət emal edilmədən bağlanmasıdır. Hazır, zavod istehsalı konservlərdə bu hal daha nadir olsa da, tamamilə istisna deyil.

Bilmək vacibdir: toksinin özü təxminən 10 dəqiqəlik qaynatma ilə parçalanır, bakteriyanın sporları isə adi qaynamaya davamlıdır. Onlar yalnız təzyiqli qabda 121 °C-də sterilizasiya ilə məhv olur. Buna görə adi qazanda hazırlanan az turşulu ev konservləri (lobya, göbələk, ət, balıq) xüsusi risk daşıyır.

Bu zəhərlənmədə evdə müalicə mümkün deyil. Toksinin təsirini dayandırmaq və həyati funksiyaları qorumaq üçün xəstə mütləq tibb müəssisəsinə aparılmalıdır.

Konserv zəhərlənməsinin əlamətləri

Əlamətlər adətən qidanı yedikdən 12–36 saat sonra başlayır, bəzən isə bir neçə saatdan 10 günə qədər gecikə bilər. Botulizmə xas olan odur ki, zəiflik gözlərdən və üzdən başlayaraq aşağıya doğru yayılır.

Botulizmin əsas əlamətləri bunlardır:

• halsızlıq və əzələ zəifliyi;
• başgicəllənmə;
• görmənin pozulması, dumanlı və ya ikiqat görmə;
• göz qapaqlarının sallanması;
• ağız quruluğu;
• danışmaqda çətinlik, səsin batması;
• udqunmaqda çətinlik;
• nəfəs almaqda çətinlik;
• qəbizlik, bəzən ilk saatlarda ürəkbulanma, qusma və ishal;
• qan təzyiqinin düşməsi.

Qusma, ishal və halsızlıq kimi əlamətlər digər qida zəhərlənmələrində də rast gəlinir. Bəzi yüngül qida zəhərlənmələri evdə yüngül qidalar və bol maye ilə keçə bilər, amma botulizm belə deyil. Göz, nitq, udqunma və ya tənəffüs problemi varsa, əlamətlər yüngül görünsə belə dərhal həkimə müraciət edin.

Konserv zəhərlənməsi niyə olur?

Bu zəhərlənmə oksigensiz, az turşulu və nəmli mühitdə çoxalan Clostridium botulinum bakteriyası ilə yaranır. Bu bakteriya xüsusilə çuğundur, göbələk, qarğıdalı, zeytun və tuna kimi konservlərdə daha sürətlə artır.

Əsas risk amilləri bunlardır:

• konserv hazırlanarkən temperatur və müddət qaydalarına əməl edilməməsi;
• konservin düzgün şəraitdə saxlanılmaması;
• keyfiyyətsiz qablardan istifadə: istiyə davamlı şüşə banka və paslanmayan qapaq seçilməlidir;
• paslı qapaqlar və zədələnmiş bankalar bakteriyanın çoxalmasına şərait yaradır.

Qapağı qabarmış, sızan, açılarkən fışqıran və ya pis qoxulu konservi heç vaxt yeməyin, hətta dadına da baxmayın. Lakin unutmayın ki, toksin bəzən heç bir dəyişiklik yaratmır. Xarab olduğu bilinməyən konservi yedikdən sonra əlamətlər görünən kimi ən yaxın tibb müəssisəsinə müraciət edin.

Konserv zəhərlənməsi neçə saata bilinir?

Konserv məhsulunu yedikdən sonra əlamətlər adətən 12–72 saat ərzində üzə çıxır. İlk siqnallar ürəkbulanma, qusma, ishal, dumanlı görmə, zəiflik və tənəffüs çətinliyi ola bilər. Belə əlamətlər görünən anda həkimə müraciət etmək həyati əhəmiyyət daşıyır.

Botulizm ölümcül nəticələrə səbəb ola bildiyi üçün evdə müalicə cəhdi edilməməlidir. Müalicə erkən başlanarsa, toksinin təsiri dayandırıla və ağır fəsadların qarşısı alına bilər. Gecikmə isə sağalmanı uzadır və həyat üçün təhlükə yaradır. Toksin tənəffüs əzələlərini zəiflətdiyi üçün ağır hallarda xəstənin reanimasiyada müalicəsi tələb oluna bilər.

Konserv zəhərlənməsi necə keçir?

Konserv zəhərlənməsi öz-özünə keçmir: diaqnoz və müalicə mümkün qədər tez aparılmalıdır. Digər qida zəhərlənmələrindən fərqli olaraq botulinum toksini insanı ölümə apara bilər. Şübhə yarananda vaxt itirmədən 103 nömrəsinə zəng edin və ya ən yaxın xəstəxanaya gedin.

Xəstəxanada müalicə adətən bu addımlardan ibarətdir:

1. Tənəffüs dəstəyi: ilk məqsəd həyati riskləri aradan qaldırmaqdır. Tənəffüs zəifləyibsə, xəstə süni tənəffüs aparatına qoşula bilər.
2. Antitoksin: qanda dövr edən toksini neytrallaşdırır və xəstəliyin irəliləməsini dayandırır. Nə qədər erkən verilərsə, o qədər təsirlidir.
3. Reanimasiya və bərpa: ağır hallarda reanimasiya şöbəsində müşahidə tələb oluna bilər. Toksinin artıq zədələdiyi sinir uclarının bərpası həftələr, bəzən aylar çəkir.

Erkən diaqnoz sağalmada həlledici rol oynayır. Gec aşkarlanan botulizm isə uzunmüddətli reanimasiya müalicəsinə səbəb ola bilər.

Turşu və ev konservlərində zəhərlənmə riski

Payız turşu, kompot və mürəbbə bağlama mövsümüdür. Bu məhsulların konserv zəhərlənməsi riski eyni deyil: əsas fərqi məhsulun turşuluğu yaradır.

Hansı məhsullar daha riskli sayılır?

• Sirkə ilə düzgün hazırlanmış turşu: turş mühitdə Clostridium botulinum çoxala bilmir, ona görə risk aşağıdır. Amma reseptə yazılandan az sirkə və ya duz qatmaq qorunmanı zəiflədir.
• Kompot və mürəbbə: meyvələr təbii turş, şəkər də qoruyucu olduğu üçün botulizm riski azdır. Bu məhsullarda əsas problem kif və qaynamadır.
• Sirkəsiz bağlanan az turşulu tərəvəzlər: göbələk, lobya, qarğıdalı, badımcan, bibər, həmçinin ət və balıq ən riskli qrupdur. Belə məhsullar adi qazanda qaynatmaqla təhlükəsiz olmur.
• Yağda saxlanan sarımsaq və göyərti: otaq temperaturunda saxlandıqda botulizm üçün əlverişli mühit yaranır. Onları soyuducuda saxlayıb qısa müddətdə istifadə edin.
• Pomidor: turşuluğu sərhəddədir, ona görə ev konservinə bir az limon turşusu və ya sirkə əlavə etmək tövsiyə olunur.

Xarab turşunu və kompotu necə tanımaq olar?

• qapağın qabarması, açılarkən məhlulun fışqırması;
• bankada köpük, qaz qabarcıqları, kəskin və ya qeyri-adi qoxu;
• seliyin yaranması, tərəvəzin həddən artıq yumşalması;
• səthdə kif.

Duzlu (sirkəsiz) turşuda məhlulun az bulanması qaynama zamanı normal ola bilər. Lakin buna qabarma, pis qoxu və ya selik qoşulursa, banka atılmalıdır. Şübhəli məhsulun dadına baxmayın və kif atmış mürəbbənin üstünü götürüb qalanını yeməyin.

Mövsüm üçün təhlükəsiz bağlama qaydaları

1. Bankaları və qapaqları bağlamadan əvvəl sterilizasiya edin, çatı və pası olanları istifadə etməyin.
2. Reseptə yazılan sirkə, duz və şəkər miqdarını azaltmayın.
3. Az turşulu tərəvəz, ət və balığı evdə yalnız təzyiqli sterilizasiya imkanı varsa konservləşdirin, yoxdursa dondurmaq daha təhlükəsiz seçimdir.
4. Bankaları sərin, qaranlıq yerdə saxlayın, açılanı soyuducuya qoyun.
5. Şübhə yaranarsa, məhsulu atın: bir banka turşu sağlamlığınızdan dəyərli deyil.

Konserv zəhərlənməsindən necə qorunmaq olar?

• Ev konservlərini, xüsusən də az turşulu məhsulları (ət, balıq, lobya, göbələk) etibarlı resept və düzgün temperatur rejimi ilə hazırlayın.
• İstiyə davamlı şüşə banka və paslanmayan, zədəsiz qapaqlardan istifadə edin.
• Konservləri sərin, quru yerdə saxlayın, açılmış konservi soyuducuda saxlayıb tez istifadə edin.
• Qabarmış, sızan, paslı və ya əzik qablardakı məhsulları atın.
• Şübhəli ev konservini yeməzdən əvvəl ən azı 10 dəqiqə qaynatmaq toksini parçalayır, amma ən təhlükəsiz yol şübhəli məhsulu ümumiyyətlə yeməməkdir.

Tez-tez verilən suallar

Konserv zəhərlənməsi nədir?

Clostridium botulinum bakteriyasının hasil etdiyi toksinlə yaranan və peşəkar müalicə olunmadıqda ölümcül nəticələrə səbəb ola bilən zəhərlənmə növüdür.

Konserv zəhərlənməsi necə bilinir?

Əlamətlər adətən konservi yedikdən 12 saat sonra görünməyə başlayır. Ürəkbulanma, qusma, ikiqat görmə, ishal və ya qəbizlik, qan təzyiqinin düşməsi və tənəffüs problemi əsas simptomlardandır.

Konservin xarab olduğunu necə anlamaq olar?

Ən aydın əlamət qapağı açılarkən gələn pis qoxudur, belə konservi qətiyyən yemək olmaz. İçində köpüklənmə, turşuma, qapaqdan sızma və qabın qabarması da xarab olmanın göstəricisidir.

Konserv zəhərlənməsinə nə yaxşıdır?

Bu zəhərlənmə digər qida zəhərlənmələrindən qat-qat güclüdür. Yüngül qida və bol maye bəzi zəhərlənmələrdə kömək etsə də, botulizmdə təsirli deyil. Toksinin təsiri yalnız tibb müəssisəsində, peşəkar müalicə ilə dayandırıla bilər.

Botulinum toksini orqanizmə necə təsir edir?

Clostridium botulinum bakteriyasının hasil etdiyi toksin sinirlə əzələ arasındakı siqnal ötürülməsini bloklayır. Bu da əzələ zəifliyinə və ağır hallarda iflicə, o cümlədən tənəffüs əzələlərinin iflicinə səbəb ola bilər.

Konserv hansı hallarda zəhərləyir?

Qabda qabarma, rəng dəyişikliyi, qapaqda sızma və kif varsa, konserv təhlükəlidir və yeyilməməlidir. Amma xarici görünüşü normal olan konservdə də toksin ola bilər, ona görə hazırlanma qaydalarına əməl etmək əsas qorunma yoludur.

Xatırladaq ki, bu yazı məlumat xarakterlidir. Şübhəli əlamətlər yarananda özünümüalicə etməyin, dərhal həkimə müraciət edin.