Haşimoto xəstəliyi nədir? Əlamətləri, səbəbləri və müalicəsi

Səbəbini izah edə bilmədiyiniz yorğunluq, soyuğa həssaslıq, qəbizlik və ya saç tökülməsi yaşayırsınız? Bu əlamətlər bəzən qalxanabənzər vəzin fəaliyyətinin zəifləməsi ilə əlaqəli olur. Belə halların ən geniş yayılmış səbəblərindən biri Haşimoto xəstəliyidir. Ancaq yalnız simptomlara baxaraq diaqnoz qoymaq mümkün deyil: oxşar şikayətlər dəmir çatışmazlığında, yuxu pozuntularında və başqa sağlamlıq vəziyyətlərində də görünə bilər.

Bu yazıda Haşimoto xəstəliyinin nə olduğunu, hansı analizlərlə araşdırıldığını, anti-TPO nəticələrinin necə şərh edildiyini və müalicənin nə vaxt lazım gəldiyini sadə dildə izah edirik. Məqsəd qorxulu nəticələr çıxarmaq deyil, analizləri və həkim tövsiyələrini daha yaxşı anlamağa kömək etməkdir.

Haşimoto xəstəliyi nədir?

Haşimoto xəstəliyi, digər adı ilə Haşimoto tiroiditi, immun sisteminin səhvən qalxanabənzər vəz toxumasına hücum etdiyi autoimmun vəziyyətdir. Boynun ön hissəsində yerləşən bu kiçik vəz T4 və T3 hormonları vasitəsilə enerji istifadəsinə, bədən temperaturuna, ürək ritminə və bir sıra digər proseslərə təsir göstərir.

Autoimmun iltihab zamanla vəzin hormon hazırlamaq qabiliyyətini azalda bilər. Nəticədə hipotireoz, yəni qalxanabənzər vəzin zəif işləməsi inkişaf edir. Bununla belə, Haşimoto diaqnozu qoyulan hər insanda ilk gündən hormon çatışmazlığı olmur. Bəzən hormon səviyyələri uzun müddət normal qalır və yalnız müşahidə tələb olunur.

Haşimoto xəstəliyinin əsas əlamətləri

Əlamətlər adətən tədricən yaranır və gündəlik yorğunluqla qarışdırıla bilər. Vəzin fəaliyyəti zəiflədikdə aşağıdakı şikayətlər görünə bilər:

• Davamlı yorğunluq, halsızlıq və yuxululuq
• Soyuq havaya həssaslığın artması, əllərin və ayaqların tez üşüməsi
• Qəbizlik, dərinin quruması və saçlarda seyrəlmə
• İzaholunmaz çəki artımı və ya çəki verməkdə çətinlik
• Yaddaş və diqqəti toplamaqda çətinlik, əhvalın aşağı olması
• Aybaşı dövrünün pozulması və ya qanaxmanın artması
• Boynun ön hissəsində dolğunluq və qalxanabənzər vəzin böyüməsi (zob)

Bu əlamətlərin hamısının eyni anda olması vacib deyil. Bəzi insanlarda heç bir nəzərəçarpan simptom olmur. Boyunda yeni şişlik, səsin davamlı batması, udma və ya nəfəsalma çətinliyi varsa, həkim müayinəsini gecikdirməyin.

Haşimoto niyə yaranır və kimlərdə daha çox görülür?

Haşimoto xəstəliyinin tək, dəqiq bir yaranma səbəbi müəyyən edilməyib. Genetik meyillilik və immun sisteminin fəaliyyəti ilə bağlı müxtəlif amillər birlikdə rol oynaya bilər. Ailəsində qalxanabənzər vəz xəstəliyi olanlarda risk daha yüksəkdir. Xəstəlik qadınlarda, xüsusən orta yaş dövründə daha çox qeydə alınsa da, kişilərdə və uşaqlarda da mümkündür.

1-ci tip diabet, çölyak xəstəliyi və digər autoimmun xəstəliklərdən biri olan insanlarda yanaşı tiroid problemləri daha tez-tez rast gəlinə bilər. Həddindən artıq yod qəbulu bəzi həssas insanlarda vəziyyəti ağırlaşdıra bilər. Bununla belə, gündəlik stresin təkbaşına Haşimoto yaratdığını demək doğru olmaz.

Haşimoto xəstəliyi necə müəyyən olunur?

Diaqnoz şikayətlərin, ailə tarixçəsinin, fiziki müayinənin və laborator nəticələrin birlikdə qiymətləndirilməsi ilə qoyulur. Ən çox istifadə edilən yoxlamalar bunlardır:

TSH və sərbəst T4 analizləri

TSH beynin hipofiz vəzindən ifraz olunan və qalxanabənzər vəzə hormon hazırlamaq siqnalı göndərən göstəricidir. TSH yüksəlibsə, bu, çox vaxt vəzin kifayət qədər hormon hazırlamadığına işarə edir. Sərbəst T4 (FT4) isə qandakı tiroid hormonunun miqdarını qiymətləndirməyə kömək edir. Yüksək TSH və aşağı FT4 birlikdə aşkar hipotireoza uyğun ola bilər; nəticələr laboratoriyanın referens aralığına və klinik vəziyyətə görə şərh edilir.

Anti-TPO və anti-Tg anticisimləri

Anti-TPO anticisimlərinin yüksəlməsi autoimmun tiroiditi dəstəkləyən mühüm ipucudur. Bəzi hallarda anti-Tg də yoxlanılır. Lakin tək bir anticisim nəticəsi vəzin nə dərəcədə işlədiyini göstərmir. Həkim bu göstəriciləri TSH, FT4 və əlamətlərlə birlikdə dəyərləndirir.

Ultrasəs müayinəsi nə vaxt lazımdır?

Boyunda böyümə, düyün və ya müayinədə əlavə şübhə olduqda qalxanabənzər vəzin ultrasəsi təyin edilə bilər. Ultrasəs iltihabla uyğun dəyişiklikləri göstərə bilər, amma hər pasiyentdə mütləq aparılmalı test deyil.

Anti-TPO yüksəkdirsə, mütləq dərman içmək lazımdır?

Xeyr. Haşimoto xəstəliyi ilə əlaqəli anticisimlər yüksək olsa da, TSH və FT4 normaldırsa, çox vaxt dərhal levotiroksin qəbuluna ehtiyac olmur. Bu vəziyyətdə əsas məsələ qalxanabənzər vəzin funksiyasının zamanla izlənməsidir. Anticisim səviyyəsini hər dəfə təkrar ölçmək də adətən vacib deyil.

TSH bir qədər yüksəlib, FT4 normal qaldıqda subklinik hipotireoz ehtimalı qiymətləndirilir. Burada dərman qərarı bir rəqəmə görə deyil, yaşa, simptomlara, TSH göstəricisinin davamlılığına, yanaşı xəstəliklərə və hamiləlik planına əsasən verilir.

Haşimoto xəstəliyinin müalicəsi

Haşimoto xəstəliyinin müalicəsi hər kəsə eyni dərmanı təyin etmək demək deyil. Əgər vəzin hormon istehsalı kifayətdirsə, həkim müəyyən aralıqlarla TSH nəzarəti tövsiyə edə bilər. Aşkar hipotireoz yarandıqda isə əsas müalicə levotiroksin adlı sintetik T4 hormonudur. Məqsəd hormon çatışmazlığını əvəz etmək, əlamətləri azaltmaq və TSH-ni fərdi hədəf aralığında saxlamaqdır.

Levotiroksinin dozası yaş, bədən çəkisi, ürək sağlamlığı, laborator nəticələr və digər fərdi amillər nəzərə alınaraq seçilir. Müalicəyə başlandıqdan və ya doza dəyişdirildikdən sonra TSH adətən təxminən 6–8 həftə ərzində yenidən yoxlanılır. Sabit dövrdə isə həkimin planına uyğun, çox vaxt illik nəzarət kifayət edir. Aşkar hipotireozlu bir çox insanda müalicə uzunmüddətli olur.

Levotiroksini düzgün qəbul etmək niyə vacibdir?

Dərmanın sorulması yemək və bəzi əlavələrdən təsirlənə bilər. Tablet adətən səhər acqarına, su ilə, yemək və kofeinli içkidən 30–60 dəqiqə əvvəl qəbul edilir. Dəmir və kalsium əlavələrini eyni vaxtda qəbul etmək sorulmanı azalda bilər; çox vaxt ən azı 4 saat ara saxlamaq tövsiyə olunur. Dərman rejimini fərdi resept və həkim göstərişinə uyğunlaşdırın; dozanı özbaşına dəyişməyin.

Haşimoto zamanı qidalanma necə olmalıdır?

Haşimoto xəstəliyini tam sağaldan xüsusi qida və ya təsdiqlənmiş “möcüzəvi pəhriz” yoxdur. Əksər insanlar üçün əsas yanaşma müxtəlif tərəvəzlər, meyvələr, tam taxıllar, yetərli zülal və sağlam yağlarla balanslı qidalanmadır. Qida məhdudiyyətləri real allergiya, dözümsüzlük və ya yanaşı xəstəlik olduqda fərdiləşdirilməlidir.

Çölyak xəstəliyi olmayan hər kəsin qlüteni tam kəsməsi üçün yetərli sübut yoxdur. Yüksək dozalı yod, dəniz yosunu ekstraktları və “tiroid dəstəyi” adı ilə satılan əlavələr bəzən zərər verə bilər. Selenium və D vitamini kimi əlavələri də analiz və tibbi göstəriş olmadan müalicə əvəzi hesab etməyin. Əlavə qəbul etməzdən əvvəl həkimlə məsləhətləşin.

Haşimoto və hamiləlik: nələrə diqqət etməli?

Hamiləlik planlaşdıran və ya hamilə qalan insanlarda qalxanabənzər vəzin normal işləməsi xüsusilə vacibdir. Müalicə olunan hipotireozda hormon ehtiyacı hamiləlik dövründə arta bilər. Buna görə hamiləliyin təsdiqlənməsi ilə endokrinoloqa məlumat vermək, TSH/FT4 analizlərini həkimin təyin etdiyi intervallarla izləmək və lazım gələrsə dozanı dəyişmək vacibdir.

Təkcə anti-TPO müsbət olduğu, lakin tiroid funksiyası normal qaldığı üçün hər hamiləyə hormon təyin edilmir. Müalicə və nəzarət planı hamiləlik həftəsinə, analizlərə və fərdi risklərə əsaslanmalıdır.

Müalicəsiz qalarsa hansı problemlər yarana bilər?

Uzun müddət nəzarətsiz qalan hipotireoz xolesterinin yüksəlməsi, ürək-damar sağlamlığında problemlər, aybaşı və reproduktiv funksiyada dəyişikliklər kimi nəticələrə yol aça bilər. Ağır və uzunmüddətli hormon çatışmazlığı çox nadir hallarda həyati təhlükəli vəziyyətlə nəticələnir. Buna görə qalıcı yorğunluq və digər simptomları yalnız “stressdəndir” deyərək ötürmək düzgün deyil.

Nə zaman endokrinoloqa müraciət etməli?

Davamlı yorğunluq, soyuğa dözümsüzlük, qəbizlik, saç tökülməsi və ya boyunda böyümə hiss edirsinizsə, ailə həkimi və ya endokrinoloqla məsləhətləşin. Yaxın qohumlarda tiroid xəstəliyi varsa və sizdə də simptomlar yaranıbsa, yoxlama daha faydalı ola bilər. Nəfəsalma çətinliyi, sürətlə artan boyun şişi və ya güclü udma problemi varsa, təcili tibbi qiymətləndirmə tələb oluna bilər.

Tez-tez verilən suallar

Haşimoto xəstəliyi tam sağalırmı?

Autoimmun prosesin tam və qalıcı şəkildə aradan qaldırılması üçün təsdiqlənmiş standart müalicə yoxdur. Amma hormon çatışmazlığı yaranarsa, düzgün levotiroksin dozası ilə vəziyyəti effektiv idarə etmək və normal həyat sürmək mümkündür.

Haşimoto xəstəliyi kökəlməyə səbəb olurmu?

Vəzin zəif işləməsi çəki artımına müəyyən dərəcədə töhfə verə bilər, lakin bütün çəki dəyişikliklərini yalnız tiroidlə əlaqələndirmək düzgün deyil. Hormon göstəriciləri normallaşdıqdan sonra da qidalanma, yuxu, hərəkət və digər amillər rol oynayır.

Anti-TPO yüksəkliyi xərçəng deməkdir?

Xeyr. Anti-TPO əsasən autoimmun prosesin göstəricisidir, tiroid xərçənginin diaqnostik testi deyil. Boyunda düyün və ya şişkinlik aşkarlandıqda həkim ayrıca müayinə planı seçir.

Haşimoto xəstəliyi yoluxucudurmu?

Xeyr. Autoimmun tiroidit infeksiya kimi insandan insana keçmir. Ailə daxilində daha çox görünməsi genetik meyilliliklə əlaqəli ola bilər.

Haşimoto diaqnozu olan insan idman edə bilərmi?

Tiroid hormonları nəzarətdədirsə və əlavə məhdudiyyət yoxdursa, müntəzəm fiziki aktivlik adətən faydalıdır. Aşkar və müalicə olunmamış hipotireoz zamanı ağır məşqə başlamazdan əvvəl həkimlə məsləhətləşmək daha təhlükəsizdir.