Böyrək sağlamlığı: Böyrəkləri qorumağın 8 faydalı yolu
Böyrəklər hər gün qanı süzür, artıq mayeni və mübadilə məhsullarını sidiklə xaric edir, duz-mineral balansını və qan təzyiqinin tənzimlənməsini dəstəkləyir. Buna baxmayaraq, böyrək problemləri uzun müddət nəzərəçarpan əlamət verməyə bilər. Böyrək sağlamlığı üçün yalnız su içmək kifayət deyil: qidalanma, hərəkət, qan şəkəri, təzyiq və dərman istifadəsi də əhəmiyyətlidir. Aşağıdakı səkkiz addım gündəlik həyatda riski azaltmağa kömək edə bilər.
Böyrəklər orqanizmdə hansı funksiyaları yerinə yetirir?
Onurğanın hər iki tərəfində, qabırğaların altında yerləşən böyrəklər qanı süzərək tullantıları və artıq suyu çıxarır. Eyni zamanda kalium, natrium və digər mineralların balansında iştirak edir, qan təzyiqinə təsir göstərən mexanizmləri tənzimləyir, qırmızı qan hüceyrələrinin yaranmasını dəstəkləyən eritropoetin hormonunun ifrazında və D vitamininin aktivləşdirilməsində rol oynayır. Böyrək funksiyası zəiflədikdə bu proseslərin bir neçəsi pozula bilər.
Böyrək sağlamlığı üçün 8 faydalı vərdiş
1. Hər gün fiziki aktiv olun
Gəzinti, velosiped sürmək, üzgüçülük və ya rəqs kimi xoşunuza gələn hərəkəti seçin. Müntəzəm aktivlik çəkiyə, ürək-damar sağlamlığına, qan təzyiqinə və şəkərə nəzarəti asanlaşdırır. Böyrək sağlamlığı baxımından müntəzəmlik ağır və qısa məşqlərdən daha faydalı ola bilər. Mövcud xəstəliyiniz varsa, aktivlik səviyyəsini həkimlə uyğunlaşdırın.
2. Qan şəkərinizi nəzarətdə saxlayın
Diabet böyrəklərdəki xırda damarları zamanla zədələyə bilər. Qan şəkərinin izlənməsi, həkimin təyin etdiyi müalicəyə əməl olunması və uyğun qidalanma riski azaltmağa kömək edir. Diabetiniz varsa, böyrək funksiyasını və sidikdə albumin səviyyəsini həkimin tövsiyə etdiyi tezlikdə yoxlatdırın.
3. Qan təzyiqinizi müntəzəm ölçün
Yüksək təzyiq həm böyrək xəstəliyinin səbəbi, həm də nəticəsi ola bilər. Təzyiq çox vaxt əlamətsiz yüksəldiyindən evdə düzgün ölçmə və nəticələri qeyd etmək faydalıdır. Sizin üçün hədəf göstərici yaşa, yanaşı xəstəliklərə və müalicəyə görə dəyişə bilər; özünüz dərman dozasını dəyişməyin.
4. Duz və əlavə şəkəri azaldın
Meyvə-tərəvəz, tam taxıl, paxlalılar, balıq və uyğun miqdarda zülal mənbələrinə üstünlük verin. Çox duzlu hazır yeməkləri, emal olunmuş ət məhsullarını və şəkərli içkiləri məhdudlaşdırın. Artıq çəkinin idarəsi də böyrək sağlamlığına dolayısı ilə kömək edə bilər. Artıq böyrək xəstəliyiniz varsa, kalium, fosfor, maye və zülal miqdarına dair pəhriz fərdi təyin edilməlidir.
5. Maye qəbulunu ehtiyacınıza uyğunlaşdırın
Su orqanizmin normal fəaliyyətinə kömək edir, lakin hər kəs üçün eyni litr göstəricisi düzgün deyil. İsti hava, aktivlik, yaş və sağlamlıq vəziyyəti ehtiyacı dəyişir. Həddindən artıq su içmək böyrəkləri “təmizləyən” xüsusi üsul deyil. Ürək və ya irəliləmiş böyrək xəstəliyində maye məhdudiyyəti lazım ola bilər; belə hallarda həkim göstərişi əsasdır.
6. Siqaretdən uzaq durun
Siqaret damarları zədələyir və ürək-damar riskini artırır. Siqareti tərgitmək böyrəkləri və ümumi sağlamlığı qorumaq üçün atılan mühüm addımlardandır. Tərgitmək çətindirsə, həkimdən davranış dəstəyi və uyğun müalicə imkanları barədə məlumat alın.
7. Ağrıkəsicilərdən nəzarətsiz istifadə etməyin
İbuprofen və naproksen kimi qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatların (QSİƏP/NSAİİ) tez-tez və ya yüksək dozada qəbulu xüsusilə susuzlaşma, yaşlılıq və mövcud böyrək xəstəliyi zamanı zərər verə bilər. Reçetesiz satılması preparatın hər kəs üçün təhlükəsiz olduğu anlamına gəlmir. Ağrı dərmanlarını uzun müddət qəbul edirsinizsə, həkim və ya əczaçı ilə məsləhətləşin.
8. Riskiniz varsa, böyrək analizlərini gecikdirməyin
Böyrək sağlamlığı erkən mərhələdə özünü normal hiss etməklə qiymətləndirilmir. Diabet, hipertoniya, ürək xəstəliyi, ailəvi böyrək xəstəliyi və ya digər risklər varsa, həkim qan kreatinini əsasında hesablanan eGFR və sidikdə albumin/kreatinin nisbətini (uACR) istəyə bilər. Nəticələr tək ölçümlə deyil, digər məlumatlar və zaman ərzində dəyişikliklərlə birlikdə şərh olunur.
Böyrək problemlərinin mümkün əlamətləri
Erkən dövrdə əlamət olmaya bilər. Xəstəlik irəlilədikdə aşağıdakı şikayətlər müşahidə oluna bilər, amma onların hər biri başqa səbəblərlə də bağlı ola bilər:
- Ayaqlarda və topuqlarda şişkinlik;
- Tez yorulma, halsızlıq və diqqət azalması;
- Sidik ifrazının tezliyində və ya görünüşündə dəyişiklik;
- Köpüklü sidik və ya sidikdə qan;
- Dəridə qaşınma, əzələ qıcolmaları və iştah azalması.
Sidikdə görünən qan, sürətlə artan şişkinlik, sidiyin kəskin azalması və ya ciddi ümumi vəziyyət pozğunluğu olduqda tibbi yardım gecikdirilməməlidir.
Böyrək xəstəlikləri üçün kimlər daha yüksək risk daşıyır?
Diabeti və yüksək qan təzyiqi olanlar, ürək-damar xəstələri, ailəsində xroniki böyrək xəstəliyi olan şəxslər, piylənməsi olanlar, yaşlı insanlar və siqaret çəkənlər risk baxımından daha diqqətli olmalıdır. Böyrək sağlamlığı üçün bu şəxslərdə profilaktik müayinə planı fərdi qurulmalıdır.
Böyrək funksiyası hansı analizlərlə yoxlanılır?
Kreatinin və eGFR
Qandakı kreatinin səviyyəsi əsasında hesablanan təxmini yumaqcıq filtrasiya sürəti (eGFR) böyrəklərin qanı necə süzdüyü barədə məlumat verir. eGFR nəticəsi yaş, əzələ kütləsi və klinik vəziyyət nəzərə alınmaqla qiymətləndirilir.
Sidikdə albumin/kreatinin nisbəti (uACR)
Sidikdə albuminin artması böyrək zədələnməsinin erkən göstəricilərindən biri ola bilər. eGFR ilə uACR bir-birini tamamlayır. Xroniki böyrək xəstəliyi barədə qərar verərkən pozuntunun adətən ən azı üç ay davam etməsi və digər klinik göstəricilər nəzərə alınır.
Tez-tez verilən suallar
Böyrək sağlamlığı üçün gündə nə qədər su içmək lazımdır?
Universal miqdar yoxdur. Ehtiyac fiziki aktivliyə, hava şəraitinə, qidalanmaya və xəstəliklərə görə dəyişir. Maye məhdudiyyəti qoyulubsa, həkimin verdiyi göstərişə əməl edin.
Böyrəkləri təmizləyən xüsusi içki varmı?
Sağlam böyrəklər öz filtrasiya funksiyasını yerinə yetirir. “Detoks” içkilərinin böyrəkləri xüsusi şəkildə təmizlədiyini göstərən etibarlı sübut yoxdur; bəzi bitki qarışıqları və əlavələr zərərli də ola bilər.
Böyrək xəstəliyi həmişə ağrı verir?
Xeyr. Xroniki böyrək xəstəliyi uzun müddət ağrısız və əlamətsiz inkişaf edə bilər. Böyrək nahiyəsində ağrı isə daş, infeksiya və digər səbəblərlə bağlı ola bilər.
