Xoruldama: sadəcə səsli vərdiş deyil

Xoruldama yuxu zamanı boğazdan gələn xırıltılı və ya sərt səsdir. Bir çox insan həyatının müəyyən dövründə xoruldayır. Bəzilərində bu, yalnız soyuqdəymə və ya yorğunluq zamanı ortaya çıxır, digərlərində isə hər gecə təkrarlanır. Gecə xoruldamaq təkcə yataq yoldaşının rahatlığını pozan hal deyil: bəzən yuxunun keyfiyyətinin azalmasına, bəzi hallarda isə yuxu zamanı tənəffüs pozğunluğuna işarə edə bilər.

Xoruldama nədir və necə yaranır?

Yuxuya gedərkən dil, yumşaq damaq və boğazın digər yumşaq toxumaları boşalır. Nəfəs aldıqda hava daralmış yuxarı tənəffüs yolundan keçərək bu toxumaları titrədir. Eşitdiyimiz xorultu həmin titrəyişin səsidir. Hava yolu nə qədər dar olarsa, titrəyiş və səs də bir o qədər güclü ola bilər.

Şəkildə göstərilən anatomik hissələr

• Dilin kökü (Base of tongue): yuxu zamanı arxaya doğru çəkilərək hava yolunu daralda bilər.
• Yumşaq damaq (Soft palate): titrədikdə xorultu səsinin yaranmasında iştirak edir.
• Tənəffüs yolu (Airway): havanın ağciyərlərə keçdiyi yol; daralması xoruldamanı gücləndirə bilər.

Şəkilaltı mətn: Xoruldama zamanı dilin kökü və yumşaq damaq ətrafındakı toxumalar hava axınını daraldaraq titrəyə bilər.

Xoruldama səbəbləri nələrdir?

Xoruldama hər gecə və ya fasilələrlə baş verə bilər. Yuxarı tənəffüs yolunu daraldan və toxumaların həddindən artıq boşalmasına səbəb olan amillər bunlardır:

• Soyuqdəymə, allergiya və burun tutulması nəticəsində burun-boğaz nahiyəsində şişkinlik.
• Artıq çəki, xüsusilə boyun ətrafında əlavə yağ toxuması.
• Arxası üstə yatmaq: ağırlıq qüvvəsi dilin kökünün geriyə çəkilməsini asanlaşdıra bilər.
• Yuxusuzluq və qeyri-kafi istirahət nəticəsində boğaz əzələlərinin daha çox boşalması.
• Yatmazdan əvvəl spirtli içki qəbulu, bəzi sakitləşdirici və əzələboşaldıcı dərmanlar.
• Burun çəpərinin əyriliyi, burun polipləri, böyümüş badamcıqlar və ya adenoid toxuma.
• Siqaret tüstüsü və allergenlərin tənəffüs yollarında yaratdığı qıcıqlanma.

Xoruldamaq nə zaman sağlamlığa təsir edir?

Güclü və davamlı xoruldama yuxunu bölə bilər. Nəticədə insan səhər yorğun oyanır, gün ərzində yuxululuq, əsəbilik və diqqəti toplamaqda çətinlik yaşayır. Bu vəziyyət avtomobil idarə edərkən reaksiya sürətini də azalda bilər. Xüsusilə xorultu nəfəsin dayanması ilə müşayiət olunursa, obstruktiv yuxu apnesi araşdırılmalıdır. Müalicə olunmayan yuxu apnesi yüksək təzyiq, ürək-damar problemləri və metabolik pozğunluqlarla əlaqələndirilir.

Xoruldamağın qarşısını almaq üçün nə etməli?

Səbəbdən asılı olaraq gündəlik vərdişlərin dəyişdirilməsi kömək edə bilər. Aşağıdakı üsulları sınayın:

1. Çəkini sağlam həddə yaxınlaşdırın. Artıq çəkisi olan insanlarda çəkinin azalması, xüsusilə boyun ətrafında piylənmə varsa, xorultunu yüngülləşdirə bilər.
2. Yan üstə yatın. Arxası üstə uzanmaq hava yolunun daralmasını artıra bilər. Uzun bədən yastığı yan üstə yatmağa kömək edə bilər.
3. Yatmazdan əvvəl alkoqoldan uzaq olun. Spirtli içki boğaz əzələlərini boşaldaraq səsi gücləndirə bilər. Sakitləşdirici preparatları həkimlə məsləhətləşmədən dayandırmayın.
4. Yuxu rejimi yaradın. Hər gün oxşar saatda yatıb oyanmağa çalışın. Böyüklər üçün adətən gecə ən azı 7 saat yuxu tövsiyə olunur.
5. Burun tutulmasını aradan qaldırın. Yatmazdan əvvəl ilıq duş, fizioloji məhlulla burun yuyulması bəzi hallarda rahatlıq yaradır. Uzunmüddətli tutulmada həkimə müraciət edin.
6. Kifayət qədər su için. Susuz qalmaq burun və boğaz ifrazatlarını qatılaşdıra bilər.
7. Yataq otağını təmiz saxlayın. Yastıq üzlərini dəyişin, tozu və heyvan tükünü azaldın; allergiya simptomları hava yolunu daralda bilər.
8. Baş tərəfi bir qədər yüksəldin. Yatağın baş hissəsini təxminən 10 sm qaldırmaq bəzi insanlarda kömək edə bilər.
9. Burun açıcı yapışqanları nəzərdən keçirin. Burun keçidlərini genişləndirən lentlər bəzi hallarda rahatlıq yaradır, lakin yuxu apnesinin müalicəsi deyil.
10. Siqaretdən imtina edin. Tənəffüs yollarının qıcıqlanmasını azaltmaq yuxunun keyfiyyətinə də müsbət təsir göstərə bilər.

Xoruldama və yuxu apnesi arasında fərq

Hər xoruldayan şəxsdə yuxu apnesi yoxdur. Ancaq yüksək səslə xoruldama ilə yanaşı yuxuda nəfəsin dayanması, qəfil hava udaraq oyanma və gündüz güclü yuxululuq varsa, obstruktiv yuxu apnesi ehtimalı artır. Bu vəziyyətdə tənəffüs yolu yuxu zamanı təkrar-təkrar qismən və ya tam bağlana bilər. Diaqnoz üçün həkim yuxu müayinəsi (polisomnoqrafiya və ya uyğun evdə yuxu testi) təyin edə bilər.

Nə zaman həkimə müraciət etməli?

Xoruldama gündəlik həyatınıza təsir edirsə və sadə tədbirlərlə azalmırsa, həkimə müraciət edin. Aşağıdakılar xüsusi diqqət tələb edir:

• Yuxuda nəfəsin dayanmasının başqa biri tərəfindən müşahidə olunması.
• Gecələr boğulma və ya hava çatışmazlığı hissi ilə oyanmaq.
• Səhərlər baş ağrısı və ya boğazda ağrı; gündüz davamlı yuxululuq.
• Yüksək qan təzyiqi, diqqət zəifliyi və ya narahat yuxu.
• Səsin digər insanların yuxusunu ciddi şəkildə pozması.
• Uşaqlarda xorultu ilə birlikdə diqqət, davranış və dərs performansında dəyişikliklər.

Gecə sinə ağrısı və ya ciddi nəfəs darlığı yaranarsa, bunu yalnız xoruldama ilə əlaqələndirməyin və təcili tibbi qiymətləndirmə alın.

Tez-tez verilən suallar

Xoruldama tamamilə keçə bilərmi?

Bəzi insanlarda burun tutulmasının aradan qaldırılması, yan üstə yatmaq və çəkinin tənzimlənməsi ilə xoruldama əhəmiyyətli dərəcədə azala bilər. Lakin anatomik səbəblər və ya yuxu apnesi varsa, əlavə müalicə tələb oluna bilər.

Qadınlar da xoruldayırmı?

Bəli. Xoruldama kişilərdə daha çox rast gəlinsə də, qadınlarda və uşaqlarda da baş verə bilər.

Uşaqlarda gecə xoruldamaq normaldırmı?

Soyuqdəymə zamanı müvəqqəti xorultu mümkündür. Davamlı, güclü xoruldama və ya nəfəs fasilələri varsa, pediatr və ya qulaq-burun-boğaz həkimi müayinəsi məqsədəuyğundur.

Yuxu apnesini evdə müalicə etmək olarmı?

Həyat tərzi dəyişiklikləri faydalı ola bilər, lakin yuxu apnesi şübhəsində özbaşına müalicə kifayət etmir. Müalicə həkim tərəfindən, lazım gəldikdə CPAP kimi üsullarla seçilir.