Bədən kütlə indeksi (BKİ): çəkini necə hesablamaq və nəticəni anlamaq olar?
Bədən kütlə indeksi (BKİ), beynəlxalq adı ilə Body Mass Index (BMI), boy və çəki əsasında hesablanan sadə göstəricidir. O, insanın çəkisinin boyuna nisbətdə hansı kateqoriyaya uyğun gəldiyini ilkin qiymətləndirməyə kömək edir. Həkimlər bu göstəricidən həm böyüklərdə, həm də uşaqlarda istifadə edirlər. Lakin BKİ təkbaşına sağlamlıq diaqnozu deyil: əzələ kütləsi, bədəndə yağın paylanması, yaş və digər amillər də nəzərə alınmalıdır.
Bədən kütlə indeksi nədir?
BKİ insanın çəkisinin boyuna uyğun olub-olmadığını təxmini göstərən rəqəmdir. Hesablamada yalnız boy və çəki istifadə edildiyinə görə bu üsul sürətli və əlçatandır. Uşaqların böyüməsini qiymətləndirərkən isə eyni rəqəmin mənası yaşa və cinsə görə dəyişir. Buna görə uşaqlarda nəticə xüsusi böyümə qrafikləri ilə şərh olunur.
BKİ necə hesablanır?
Böyüklər üçün hesablanma formulu
Metrik düstur: BKİ = çəki (kq) ÷ [boy (metr) × boy (metr)].
Məsələn, boyu 1,70 m, çəkisi 68 kq olan şəxsin BKİ göstəricisi 68 ÷ (1,70 × 1,70) = təxminən 23,5-dir. Hesablamanı daha tez aparmaq üçün onlayn BKİ kalkulyatorundan da istifadə etmək mümkündür.
Uşaqlar və yeniyetmələr üçün BKİ persentili
2–19 yaş arasında BKİ eyni düsturla hesablanır. Amma nəticə böyüklərdəki kimi birbaşa qiymətləndirilmir: uşağın yaşı və cinsi nəzərə alınaraq xüsusi persentil böyümə qrafikinə yerləşdirilir. Persentil uşağın göstəricisinin eyni yaş və cins qrupundakı digər uşaqlarla müqayisədə harada olduğunu göstərir.
Uşaqlarda tək ölçmədən çox, göstəricinin zamanla necə dəyişməsi vacibdir. BKİ persentilinin kəskin yüksəlməsi və ya azalması həkimin əlavə müayinə aparmasını tələb edə bilər.
BKİ nəticəsi hansı çəki kateqoriyasına aiddir?
Böyüklər üçün BKİ cədvəli
| Çəki kateqoriyası | BKİ göstəricisi |
| Çəki çatışmazlığı | 18,5-dən aşağı |
| Normal çəki | 18,5–24,9 |
| Artıq çəki | 25,0–29,9 |
| Piylənmə, I dərəcə | 30,0–34,9 |
| Piylənmə, II dərəcə | 35,0–39,9 |
| Piylənmə, III dərəcə | 40,0 və yuxarı |
Uşaqlar və yeniyetmələr üçün kateqoriyalar
- Çəki çatışmazlığı: 5-ci persentildən aşağı.
- Normal çəki: 5-ci persentildən 85-ci persentilə qədər (85-ci persentil daxil deyil).
- Artıq çəki: 85-ci persentildən 95-ci persentilə qədər (95-ci persentil daxil deyil).
- Piylənmə: 95-ci persentil və yuxarı.
Uşaq üçün bu göstəricilər ayrıca qiymətləndirilməli, nəticə böyümə tarixi və klinik vəziyyətlə birlikdə şərh olunmalıdır.
BKİ kalkulyatorundan necə istifadə etmək olar?
BKİ kalkulyatoruna boy və çəki məlumatlarını daxil etdikdə nəticə avtomatik hesablanır və böyüklər üçün müvafiq çəki kateqoriyası göstərilir. Uşaq və yeniyetmələr üçün nəzərdə tutulan kalkulyatorlar əlavə olaraq yaş və cins məlumatını tələb edir, bəzən böyümə qrafikindəki persentili də təqdim edir.
Hesablamanı evdə aparmaq rahatdır, ancaq göstəricini qəti diaqnoz kimi qəbul etmək düzgün deyil. Mənbədə nümunə olaraq təqdim edilən kalkulyator: https://www.icliniq.com/tool/bmi-calculator
BKİ cədvəlləri və böyümə qrafikləri nə üçün istifadə olunur?
Böyüklər üçün BKİ cədvəli
Bu cədvəllərdə boy və çəki göstəricilərinin kəsişməsi əsasında təxmini BKİ müəyyən edilir. Həkimlər xəstəyə nəticəni sadə şəkildə izah etmək üçün belə cədvəllərdən istifadə edə bilərlər.
Uşaqlar üçün persentil qrafikləri
Həkim uşağın BKİ göstəricisini yaşa və cinsə uyğun qrafikə yerləşdirir və illər üzrə dəyişiklikləri izləyir. Valideynlər müayinələr zamanı həmin qrafiklə tanış olaraq uşağın inkişafını daha yaxşı başa düşə bilərlər.
Yüksək BKİ hansı sağlamlıq riskləri ilə əlaqələndirilir?
Yüksək BKİ bütün hallarda xəstəlik demək deyil, lakin populyasiya səviyyəsində müəyyən problemlərin yaranma ehtimalı ilə əlaqələndirilir:
- 2-ci tip şəkərli diabet;
- ürək-damar xəstəlikləri;
- yüksək arterial təzyiq;
- bəzi xərçəng növləri;
- yuxu pozuntuları;
- oynaq ağrıları və fiziki dözümlülüyün azalması.
Aşağı BKİ hansı problemlərlə əlaqəli ola bilər?
Bədən kütlə indeksi həddən artıq aşağı olduqda bu, qida çatışmazlığı və ya başqa tibbi vəziyyətlərin göstəricisi ola bilər. Mümkün problemlərə daimi yorğunluq, sümük sıxlığının azalması və osteoporoz riski, immun fəaliyyətin zəifləməsi, reproduktiv problemlər və vitamin-mineral çatışmazlıqları daxildir.
BKİ-nin dəqiqliyinə hansı amillər təsir edir?
Əzələ kütləsi: İdmançılarda əzələ kütləsi çox olduğuna görə BKİ yüksək çıxa bilər, amma bədən yağının miqdarı yüksək olmaya bilər.
Yaş: Yaş artdıqca eyni BKİ göstəricisində bədən yağının payı fərqli ola bilər.
Cins və etnik mənsubiyyət: Eyni BKİ göstəricisinin sağlamlıq riskləri müxtəlif qruplarda fərqlənə bilər.
Bədən kütlə indeksi yalnız skrininq vasitəsidir. O, bədəndəki yağın dəqiq faizini, yağın qarın nahiyəsində toplanmasını və ya insanın ümumi sağlamlıq vəziyyətini müəyyən etmir. Həkim lazım gəldikdə qan təzyiqi, xolesterin, qan şəkəri və başqa göstəriciləri yoxlayır.
BKİ-yə əlavə hansı ölçülərdən istifadə olunur?
- Bel çevrəsi: qarın nahiyəsində yağ toplanmasını təxmini qiymətləndirmək üçün.
- Bel-boy nisbəti: bel çevrəsinin boya nisbəti.
- Bədən tərkibi analizi: yağ, əzələ, su və sümük kütləsinin payını qiymətləndirmək üçün.
Bu ölçülər xüsusilə çox aktiv, yaşlı və ya əzələ kütləsi yüksək insanlarda daha dolğun məlumat verə bilər.
Uşaqlarda və yeniyetmələrdə BKİ necə izlənməlidir?
Uşağın BKİ-si həmişə yaş və cinsə uyğun persentil qrafikində qiymətləndirilməlidir. Uşaq böyüdükcə göstəricilər dəyişir. Buna görə həkimlər bir dəfə alınan yüksək və ya aşağı nəticədən çox, illər ərzində baş verən kəskin dəyişikliklərə diqqət yetirirlər. Belə izləmə uşaqlarda artıq çəki, piylənmə və ya kifayət qədər qidalanmama kimi problemlərin erkən aşkarlanmasına kömək edə bilər.
Balanslı qidalanma, yaşa uyğun fiziki aktivlik və kifayət qədər yuxu sağlam inkişafın əsas hissələridir. Uşaqlar üçün sərt pəhrizlərə həkim məsləhəti olmadan başlamaq düzgün deyil.
Sağlam BKİ göstəricisini qorumaq üçün nə etmək olar?
- Meyvə, tərəvəz, tam taxıl məhsulları və yağsız zülal mənbələrindən ibarət müxtəlif rasion seçin.
- Gün ərzində kifayət qədər su için.
- Gəzinti, velosiped, rəqs və digər sevdiyiniz fiziki fəaliyyətlərə vaxt ayırın.
- Ekran qarşısında keçirdiyiniz vaxtı balanslaşdırın.
- Yuxu rejiminə diqqət yetirin.
- Yetkinlər həftə ərzində ən azı 150 dəqiqə orta intensivlikli fiziki aktivliyi hədəfləyə bilərlər.
Məqsəd sürətli çəki dəyişiklikləri deyil, davamlı və sağlam vərdişlər formalaşdırmaqdır. Hər insanın bədən quruluşu və ehtiyacı fərqlidir. Lazım gəldikdə həkim və ya dietoloq fərdi tövsiyə verə bilər.
Nə zaman həkimə müraciət etmək lazımdır?
Aşağıdakı hallarda həkimlə məsləhətləşmək faydalıdır:
- BKİ göstəricisi çox yüksək və ya çox aşağı olduqda;
- çəki qısa müddətdə nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişdikdə;
- BKİ normal olsa da bel çevrəsi böyük olduqda;
- davamlı halsızlıq və ya özünü pis hiss etmə halları yarandıqda;
- yüksək qan təzyiqi, yüksək qan şəkəri və digər sağlamlıq problemləri olduqda.
Həkim ehtiyacdan asılı olaraq xolesterin, qan şəkəri, qan təzyiqi və bədən tərkibini əlavə qiymətləndirə bilər.
